Ba loại câu hỏi mà tra cứu không trả lời được
Tra cứu giúp được nhiều việc: biết một khái niệm nghĩa là gì, biết bảng nào nói gì, biết nhà mình có đặc điểm nào. Nhưng có ba loại câu hỏi mà tra bao nhiêu cũng không ra đáp án — không phải vì bạn tra chưa đủ.
Bài này nói về ba loại đó, và nói luôn thứ tra cứu làm được thay cho chúng.
Loại một: câu hỏi về tương lai
Dạng phổ biến nhất và cũng dễ nhận ra nhất khi đã nói thành lời.
"Năm nay có thuận không", "làm việc này có được không", "chuyển nhà thời điểm này có ổn không". Đặc điểm chung: đáp án chỉ biết được sau khi việc đã xảy ra.
Phần tra cứu làm được thật là liệt kê những gì đã biết ở hiện tại: điều kiện thực tế, ràng buộc, thời điểm bận rộn, khoản tiền đang có. Đó không phải dự báo, nhưng nó là thứ giúp quyết định.
Chỗ cần cẩn thận: một câu trả lời về tương lai nghe càng chắc thì càng đáng nghi. Người làm nghề nghiêm túc nói về xu hướng, điều kiện và rủi ro — không nói về kết quả cụ thể.
Loại hai: câu hỏi về ý nghĩ và tính cách người khác
Hay gặp hơn người ta tưởng, và đây là loại dễ gây hại nhất.
"Người này có thật lòng không", "đối tác kia có đáng tin không", "con dâu tương lai hợp với nhà mình không". Tra tuổi, tra tên, tra ngày sinh đều cho ra một kết luận về người mà bạn chưa hỏi họ câu nào.
Hai lý do nên dừng: không kiểm chứng được, và nó đổi cách bạn đối xử với người đó. Khi đã tin một người khó tính hay không hợp với mình, bạn nhìn mọi hành động của họ qua lớp kính đó — rồi thấy đúng, vì bạn chỉ ghi nhận thứ khớp với điều mình tin.
Thứ trả lời được câu này: quan sát hành vi theo thời gian, xem người đó làm gì khi có lợi và khi bất lợi, hỏi người từng làm việc với họ, và trong chuyện làm ăn thì làm thử một việc nhỏ trước khi giao việc lớn.
Với chuyện hôn nhân trong nhà, còn một điểm nữa: đó là quyết định của hai người trong cuộc. Một kết luận tra ra đặt lên họ có sức nặng thật, và nhiều gia đình đã trả giá bằng quan hệ lâu dài.
Loại ba: câu hỏi vì sao chuyện đã xảy ra
Loại này khó nhất vì nó luôn có câu trả lời nghe hợp lý.
Sau một chuyện không hay — mất việc, đổ vỡ, ốm đau, làm ăn thất bại — người ta hay tìm nguyên nhân trong nhà cửa, ngày giờ, vật phẩm. Và tìm thì bao giờ cũng thấy: căn nhà nào cũng có vài đặc điểm có thể chỉ ra được.
Chỗ hỏng nằm ở chỗ: nếu chuyện tốt xảy ra thì cũng chỉ ra được đúng ngần ấy đặc điểm. Một cách giải thích nào cũng đúng được sau khi biết kết quả thì nó không giải thích gì cả.
Điều này không có nghĩa là mọi nguyên nhân đều vô căn cứ. Có những nguyên nhân thật và kiểm được: nhà ẩm mốc ảnh hưởng sức khoẻ, thiếu sáng ảnh hưởng giấc ngủ, bố trí bất tiện gây mệt mỏi kéo dài. Mấy thứ đó đo được, và sửa được.
Câu hỏi thay thế dùng được: "có điều gì trong nhà đang thật sự gây bất tiện, và sửa được không" — nó đưa bạn tới việc làm, thay vì tới một lời giải thích.
Vì sao ba loại này vẫn được hỏi hoài
Không phải vì người hỏi thiếu hiểu biết.
Cả ba đều xuất hiện đúng lúc người ta đang lo và cần một chỗ bám. Tương lai bất định, người khác khó đoán, chuyện đã rồi thì không sửa được — ba tình huống khó chịu nhất mà con người gặp.
Và một câu trả lời, kể cả câu không kiểm chứng được, vẫn làm người ta dễ chịu hơn là không có câu nào. Đây là chuyện tự nhiên, không phải chuyện đáng chê.
Nên điều đáng làm không phải là dẹp câu hỏi đi, mà là đổi nó thành câu hỏi trả lời được — và mấy mục trên đã đưa sẵn phiên bản đổi.
Nhận ra khi mình đang hỏi sai loại
Ba dấu hiệu, tự soi được.
Câu hỏi không có cách nào sai. Thử nghĩ xem điều gì sẽ chứng minh câu trả lời là sai — nếu không nghĩ ra được gì, thì câu đó không kiểm được.
Bạn tra hoài mà không thấy đủ. Tra một nguồn, rồi nguồn nữa, rồi hỏi thêm người nữa. Đó thường là dấu hiệu bạn đang tìm sự yên tâm chứ không tìm thông tin — và sự yên tâm thì không nằm trong bảng tra nào.
Câu trả lời không dẫn tới việc gì để làm. Biết rồi thì làm gì tiếp? Không trả lời được thì đó là thông tin không hành động được.
Gặp cả ba dấu hiệu thì cách xử lành nhất: ghi câu hỏi lại, để đó, và quay sang làm việc gần nhất đang làm được.
Thứ tra cứu làm rất tốt
Nói cho cân, vì bài này dễ đọc thành phủ nhận cả việc tra cứu.
Tra để biết một khái niệm nghĩa là gì. Gặp một chữ lạ trong sách hay trong lời người bán, tra ra định nghĩa và biết nó thuộc dòng nào — đây là việc tra cứu làm tốt nhất.
Tra để biết có bao nhiêu cách nói. Không phải để chọn cách đúng, mà để biết mình đang đứng trước một chỗ có nhiều ý kiến. Biết vậy là đã khác hẳn với việc tưởng chỉ có một cách.
Tra số liệu thật về chính căn nhà mình. Diện tích, hướng đo tại chỗ, độ ẩm, độ sáng, năm xây. Đây là loại thông tin không ai tranh cãi được.
Tra để chuẩn bị câu hỏi. Trước khi gặp người làm nghề, tra trước để biết nên hỏi gì — người hỏi có chuẩn bị nhận về câu trả lời khác hẳn người hỏi chung chung.
Điểm chung của bốn việc này: chúng đều kết thúc bằng một thứ bạn nắm trong tay, chứ không phải bằng một cảm giác.
Ghi lại câu hỏi chưa trả lời được
Nghe đơn giản nhưng đây là thói quen phân biệt người tra cứu có nghề với người tra cho yên tâm.
Giữ một chỗ ghi riêng cho những câu mình chưa trả lời được — kèm ngày, kèm hoàn cảnh lúc đó. Đừng cố ép ra đáp án, cũng đừng xoá đi.
Ba cái lợi thật: bạn thôi tra đi tra lại cùng một câu; vài tháng sau đọc lại thì có câu đã tự sáng ra vì hoàn cảnh đã khác; và bạn nhìn được mẫu hình của chính mình — hầu hết câu chưa trả lời được thường rơi vào cùng một nhóm, và nhóm đó nói cho bạn biết bạn đang lo về điều gì.
Với người làm nghề thì cuốn ghi này còn quý hơn: nó là thứ ngăn bạn trả lời chắc nịch một câu mà chính mình chưa chắc — điều dễ xảy ra nhất khi có khách đang chờ một câu khẳng định.
Ba điều gọn lại
Một, ba loại tra cứu không trả lời được: về tương lai, về ý nghĩ người khác, và về nguyên nhân của chuyện đã xảy ra.
Hai, một cách giải thích nào cũng đúng được sau khi biết kết quả thì nó không giải thích gì cả — nhưng nhà ẩm, thiếu sáng, bố trí bất tiện là nguyên nhân thật, đo được và sửa được.
Ba, dấu hiệu rõ nhất của việc hỏi sai loại là tra hoài không thấy đủ — đó là đang tìm sự yên tâm chứ không tìm thông tin.