Giới hạn của tri thức phong thuỷ: năm câu nó không trả lời được
Một thư viện tử tế thì không chỉ nói mình có gì, mà còn nói mình không có gì. Mục này dành cho phần thứ hai: những câu hỏi mà hệ tri thức phong thuỷ, dù đọc bao nhiêu sách, cũng không trả lời được — và vì sao biết điều đó lại làm việc dùng nó tốt lên chứ không kém đi.
1. Nó không dự đoán được sự kiện cụ thể
Các bảng tra nói bằng ngôn ngữ của xu hướng: tốt cho tài lộc, bất lợi cho sức khoẻ, hợp việc khởi sự. Không có bảng nào nói "tháng sau ký được hợp đồng trị giá bao nhiêu".
Đây không phải khiếm khuyết do thiếu nghiên cứu — nó nằm trong bản chất của hệ thống. Ngôn ngữ xu hướng vốn không thể sai: chuyện gì xảy ra cũng có thể xếp vào một trong các nhãn ấy. Cái không thể sai thì cũng không thể dùng để kiểm chứng.
2. Nó không có cơ chế tự phát hiện sai
Trong một hệ tri thức có cơ chế tự sửa, luôn tồn tại câu hỏi: kết quả nào sẽ chứng minh điều này sai? Phong thuỷ không có câu trả lời cho câu đó.
Nhà sửa xong mà khá lên thì là nhờ sửa. Không khá lên thì là do "chưa đủ", do "phúc phận", do "còn yếu tố khác chưa xét". Mọi kết quả đều được giải thích, nên không có kết quả nào bác bỏ được.
Nói vậy không phải để phủ nhận. Rất nhiều thứ quý trong đời sống — thẩm mỹ, nếp nhà, cách ứng xử — cũng không có cơ chế ấy. Chỉ là đừng gọi nó là khoa học, và đừng đòi ở nó thứ mà nó không hứa.
3. Các phái mâu thuẫn nhau mà không có trọng tài
Bát trạch và huyền không cho kết luận khác nhau trên cùng một ngôi nhà. Bốn hệ chọn ngày cho bốn đáp án. Mốc đổi năm thì có hai trường phái. Bốn cách luận số cũng vậy.
Trong một hệ có trọng tài, những mâu thuẫn ấy được giải quyết dần: người ta đo, người ta so, và một bên thắng. Ở đây thì không có phép đo nào đứng ngoài các phái để phân xử, nên các mâu thuẫn tồn tại song song hàng trăm năm.
Hệ quả thực tế cho người dùng: đừng đi tìm "bản đúng". Hãy chọn một hệ, dùng nhất quán, và biết rằng lựa chọn đó là một lựa chọn chứ không phải một khám phá.
4. Ta chỉ nghe kể về những ca thành công
Người sửa nhà rồi làm ăn lên sẽ kể lại, và người nghe sẽ nhớ. Người sửa nhà y hệt mà không đổi gì thì không kể — chẳng có gì để kể. Người không sửa mà vẫn khá lên thì lại càng không.
Ba nhóm sau không biến mất, chúng chỉ im lặng. Và vì kho ví dụ mà ai cũng nghe được chỉ gồm nhóm đầu, nên cảm giác "rất hay đúng" là một cảm giác được tạo ra bởi cách câu chuyện lan truyền, không phải bởi tỉ lệ thật.
Đây là lý do một tập hợp "trường hợp thực tế" — dù nhiều tới đâu — cũng không nói được điều gì chắc chắn, chừng nào ta không đếm cả những ca không ai kể.
5. Nó không tách được phần công của chính việc dọn dẹp
Một buổi sửa phong thuỷ điển hình gồm: dọn bớt đồ, mở thêm sáng, kê lại bàn ghế cho lối đi thông, sửa mấy thứ hỏng, và đặt vào nhà một món có ý nghĩa với chủ nhân.
Từng ấy việc, làm mà không nhắc một chữ phong thuỷ nào, cũng đủ khiến người ta ngủ ngon hơn và thấy nhà dễ chịu hơn. Không có cách nào tách phần công của "đúng hướng" ra khỏi phần công của "nhà gọn và sáng hơn" — vì hai thứ luôn xảy ra cùng lúc.
Với người dùng thì đây là một tin tốt: phần chắc chắn có tác dụng lại đúng là phần rẻ nhất và dễ làm nhất.
Vậy nó tốt ở chỗ nào
Ba chỗ, và cả ba đều thật:
- Một khung để ra quyết định. Đứng trước một căn nhà trống, không ai biết bắt đầu từ đâu. Một hệ quy ước cho bạn thứ tự để đi, và một thứ tự bất kỳ vẫn tốt hơn là đứng yên.
- Một ngôn ngữ chung trong gia đình. "Kê lại giường theo hướng này" là câu cả nhà chấp nhận được, trong khi "anh thấy nó xấu" thì thành cãi nhau. Nhiều quy ước tồn tại vì chúng giúp người ta thoả thuận, không phải vì chúng đúng.
- Một cái cớ để chăm sóc chỗ ở. Dọn cuối năm, lau bàn thờ, sửa cái cửa kẹt — những việc này dễ bị hoãn vô hạn nếu không có dịp gắn vào.
Thái độ đáng giữ khi tra một bảng
- Hỏi bảng này thuộc phái nào trước khi hỏi nó nói gì.
- Coi kết quả là một ý kiến có truyền thống, không phải một phép đo.
- Không để nó thắng những thứ đo được: nắng, gió, ẩm, tiếng ồn, an toàn.
- Cảnh giác khi một lời khuyên đi kèm một món hàng đắt tiền — và cảnh giác gấp đôi khi nó kèm một nỗi sợ.
Một kho tri thức ghi rõ ranh giới của mình thì dùng được lâu dài. Kho nào hứa hẹn trả lời mọi câu hỏi mới là kho đáng ngờ — và đó là điều đúng với mọi hệ tri thức, không riêng phong thuỷ.
Một giới hạn nữa: nó nói về nhà, không nói về người sống trong nhà
Gần như mọi bảng tra đều giả định một ngôi nhà và một gia chủ. Nhưng phần lớn nhà ở Việt Nam có nhiều người, khác tuổi, khác mệnh, khác cả nhu cầu — và hệ thống không có cách nào giải trọn vẹn cho cả nhóm.
Thông lệ là lấy quái mệnh của người trụ cột rồi bù lại bằng cách sắp phòng riêng cho từng người. Đó là một thoả hiệp, và nó được thừa nhận là thoả hiệp. Nhà đông người, nhà ba thế hệ, nhà có người ở thuê — tất cả đều nằm ngoài phạm vi mà các bảng tra được thiết kế để phục vụ.
Điều tương tự với nhà chung cư: hệ thống hình thành khi chưa có chung cư, nên câu hỏi "lấy toạ của toà nhà hay của căn hộ" tới nay vẫn có ba cách trả lời song song, không cách nào chứng minh được là đúng hơn.
⇒ Với những tình huống này, cách dùng tỉnh táo nhất là coi bảng tra như một tiếng nói trong cuộc bàn của cả nhà, chứ không phải người quyết định cuối cùng.