Khi một trường phái mới xuất hiện: đọc, so và xếp vào kho thế nào
Thỉnh thoảng lại có một cái tên mới xuất hiện: một hệ thống, một phương pháp, một "dòng" được giới thiệu là vừa được khôi phục, vừa được phát hiện, hoặc là bản cải tiến của cái cũ.
Với người làm tra cứu thì câu hỏi không phải "nó đúng hay sai". Câu hỏi là: nó đứng ở đâu trong bản đồ đã có, và tài liệu của nó nói gì về chính nó.
Ba kiểu "mới" rất khác nhau
Gộp chúng lại là chỗ bắt đầu của mọi tranh cãi vô ích.
Mới với người đọc, cũ với ngành. Rất nhiều thứ nghe lạ thật ra đã có trong tài liệu từ lâu, chỉ là chưa được dịch hoặc chưa phổ biến ở ta. Đây là kiểu phổ biến nhất.
Cách trình bày mới cho nội dung cũ. Người soạn sắp xếp lại, đặt tên mới, làm bảng biểu dễ dùng hơn. Phần lõi vẫn là cái đã có — và việc này hoàn toàn chính đáng, miễn là nói rõ.
Thật sự mới: một người đưa ra cách luận chưa từng có trong tài liệu nào. Hiếm, và đây là kiểu cần xem kỹ nhất — không phải vì đáng nghi, mà vì nó chưa có thời gian để ai kiểm lại.
Bước đầu tiên khi gặp một cái tên lạ là hỏi: đây là kiểu nào trong ba kiểu trên? Câu trả lời thường nằm ngay trong cách tài liệu tự giới thiệu.
Đọc phần tự giới thiệu: mấy dấu hiệu
Tài liệu nói về nguồn gốc của chính nó là chỗ đáng đọc kỹ.
Có dẫn nguồn cụ thể không — tên sách, tên tác giả, đời nào, chương nào. Dẫn được thì bạn tra chéo được.
Có nói rõ chỗ mình khác cái cũ không, và khác ở điểm nào. Người soạn nghiêm túc thường nói thẳng: chỗ này tôi theo sách A, chỗ kia tôi làm khác vì lý do B.
Có thừa nhận phần chưa chắc không.
Ngược lại, mấy dấu hiệu nên dè dặt: câu chuyện nguồn gốc ly kỳ mà không kiểm được; khẳng định rằng đây là bản "gốc thật" còn mọi bản khác đã sai; và gắn liền với một khoá học hoặc một dịch vụ mà chỉ nơi đó dạy.
Loạt bài này có một mục riêng về việc đọc một câu chuyện nguồn gốc và nhận ra phần được dựng thêm — mấy dấu hiệu ở đó áp thẳng được vào đây.
So với cái đã có: bốn câu
Làm gọn, không cần biết sâu mới làm được.
Nó dùng bộ khái niệm nào? Nếu vẫn là can chi, ngũ hành, bát quái thì nó nằm trong cùng truyền thống — dù đặt tên gì.
Nó cần dữ kiện gì để chạy? Cái cần nhiều dữ kiện thì khó dùng sai hơn, nhưng cũng khó kiểm hơn.
Nó cho ra kết quả cùng loại hay khác loại? Cùng loại thì so trực tiếp được với hệ cũ — đây là phép thử tốt nhất.
Khi nó nói ngược với hệ quen thuộc thì tài liệu giải thích thế nào? Có giải thích là dấu hiệu tốt; lảng đi thì không.
Xếp nó vào kho tra cứu của bạn
Phần thực dụng, vì thư viện là chỗ để cất chứ không phải chỗ để phán xử.
Ghi lại kèm ngày và nguồn bạn gặp nó ở đâu. Sáu tháng sau bạn sẽ không nhớ.
Ghi luôn nó thuộc kiểu nào trong ba kiểu trên, theo đánh giá của bạn lúc đó.
Đừng trộn vào chung với phần bạn đã kiểm. Để riêng một mục "đang theo dõi" — cách này giữ cho kho của bạn không bị lẫn thứ chắc với thứ chưa chắc.
Ghi lại cả chỗ nó mâu thuẫn với tài liệu cũ, thay vì chọn ngay một bên. Loạt bài đã nói: ghi lại sự bất đồng thường có ích hơn là phân xử vội.
Và để một khoảng thời gian. Cái mới thì cần vài năm mới biết nó còn ai dùng không — trong khi cất thêm một mục vào kho thì không tốn gì.
Khi có người bảo bạn phải theo cái mới
Tình huống thực tế hơn là chuyện học thuật.
"Hệ cũ lỗi thời rồi" — trong một truyền thống có tài liệu hàng trăm năm thì câu này cần chứng minh, không phải chỉ cần nói.
"Phải học khoá này mới hiểu được" — tri thức nào cũng có phần khó, nhưng thứ chỉ tồn tại bên trong một khoá học thì bạn không có cách nào kiểm chéo.
"Người khác không biết vì đây là bí truyền" — có thể đúng, nhưng nó cũng là câu không kiểm được, và nó được dùng nhiều tới mức gần như mất giá trị thông tin.
Cách xử gọn: không cần bác, không cần theo. Ghi lại, hỏi mấy câu ở mục trên, rồi để thời gian trả lời.
Và nhớ một điều thư viện nào cũng nên nhớ: việc một dòng mới xuất hiện không làm cái cũ sai đi, cũng không tự nó làm cái mới đúng lên.
Tên gọi mới cho thứ đã có: nhận ra bằng cách nào
Kiểu phổ biến nhất trong ba kiểu, nên đáng có mục riêng.
Dịch ngược tên về khái niệm gốc. Bỏ cái tên đi rồi đọc phần mô tả cách làm — nếu các bước trùng với thứ bạn đã biết thì đó là tên mới cho nội dung cũ.
Xem bảng tra của nó. Bảng là chỗ khó nguỵ trang nhất: cùng con số, cùng cách xếp, cùng chỗ lúng túng thì gần như chắc chắn cùng gốc.
Tìm chỗ nó lệch. Nếu đúng là trình bày lại thì phần lệch thường rất nhỏ và nằm ở cách gọi tên, không nằm ở kết quả.
Việc đặt tên mới không xấu — sắp xếp lại cho dễ dùng là công sức thật. Chỉ thành vấn đề khi người soạn giấu gốc đi để làm như mình phát hiện ra.
Ghi vào kho thì ghi cả hai tên, tên mới và tên gốc. Lần sau gặp lại bạn khỏi mất công lần lại từ đầu.
Ba điều gọn lại
Một, tách ba kiểu "mới": mới với người đọc nhưng cũ với ngành, cách trình bày mới cho nội dung cũ, và thật sự mới — kiểu cuối hiếm và cần xem kỹ vì chưa có thời gian để ai kiểm lại.
Hai, đọc phần tài liệu tự giới thiệu: có dẫn nguồn cụ thể không, có nói rõ chỗ khác cái cũ không, có thừa nhận phần chưa chắc không — và dè dặt với thứ chỉ tồn tại bên trong một khoá học.
Ba, xếp vào một mục "đang theo dõi" riêng, ghi cả chỗ nó mâu thuẫn với tài liệu cũ, rồi để thời gian trả lời thay vì phân xử vội.