Vì sao một truyền thống lại sinh ra nhiều trường phái: bốn cơ chế

Người mới đọc vài quyển sách thường ngạc nhiên: vì sao cùng một truyền thống mà lại có nhiều dòng nói khác nhau tới vậy, có khi ngược hẳn nhau. Bài này không bênh dòng nào; nó mô tả những cơ chế đã tạo ra sự khác biệt đó.

Cơ chế một: truyền bằng miệng và bằng tay chép

Trong phần lớn lịch sử, kiến thức loại này truyền từ thầy sang trò và từ bản chép sang bản chép, không qua một hệ thống chuẩn hoá nào.

Mỗi lần truyền là một lần có thể lệch: người chép nhìn nhầm chữ, người học nhớ khác một chi tiết, người dạy nhấn mạnh phần này bỏ qua phần kia. Sau nhiều đời, hai nhánh xuất phát từ cùng một gốc có thể khác nhau đáng kể mà cả hai đều thành thật tin mình đúng nguyên bản.

Đây là cơ chế cơ bản nhất, và nó không cần ai cố ý làm sai cả.

Cơ chế hai: giữ nghề và truyền trong nhà

Đây là kiến thức nuôi sống người hành nghề, nên việc giữ lại một phần là chuyện bình thường trong nhiều nghề thủ công và nghề chuyên môn xưa.

Hệ quả có thật:

Sách công khai có thể không chứa phần cốt lõi. Có dòng truyền phần quan trọng bằng miệng, chỉ cho người trong nhà hoặc trò ruột.

Thuật ngữ được dùng theo nghĩa riêng trong một dòng, khiến người ngoài đọc thì hiểu khác.

Có chỗ bị viết mờ đi có chủ ý — một câu có thể hiểu hai cách, và chỉ người được dạy mới biết cách nào.

Điều nên giữ trong đầu: chuyện này cũng là mảnh đất tốt cho lời tự xưng không kiểm chứng được. "Nhà tôi có bí truyền không ghi trong sách" là câu vừa có thể đúng, vừa là câu không ai bác được — và vì không bác được nên nó cũng không chứng minh được gì.

Cơ chế ba: thích nghi với nơi và với thời

Một hệ hình thành ở vùng có bốn mùa rõ, có núi và sông lớn, với nhà một tầng trong sân — khi mang sang nơi khác thì phải diễn giải lại.

Ở vùng nhiệt đới thì ý nghĩa của hướng nắng khác hẳn. Ở đồng bằng không núi thì khái niệm về thế đất phải hiểu theo cách khác. Ở thành phố nhà cao tầng thì toà nhà và con đường được đọc thay cho núi và sông — một phép loại suy mà không phải ai cũng chấp nhận.

Mỗi lần diễn giải lại là một lần các nhánh tách xa nhau thêm, vì mỗi nơi diễn giải theo hoàn cảnh của mình.

Và phần lớn cái gọi là "ứng dụng cho nhà hiện đại" mới hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó — nó chưa ổn định thành một hệ mà mọi người đồng ý.

Cơ chế bốn: khác nhau về mục đích và về cái được nhìn

Đây là cơ chế hay bị bỏ qua, mà lại giải thích nhiều mâu thuẫn tưởng như không thể hoà.

Các dòng nhìn vào những thứ khác nhau. Có dòng đặt trọng tâm ở hình thế đất đai quan sát bằng mắt; có dòng đặt trọng tâm ở phương vị đo bằng la bàn; có dòng đưa yếu tố thời gian vào. Chúng không nói về cùng một thứ, nên kết luận khác nhau không nhất thiết là mâu thuẫn — giống như bác sĩ và kiến trúc sư nói khác nhau về một căn nhà.

Mục đích sử dụng khác nhau — xem nơi ở của người sống là một chuyện, xem phần mộ là chuyện khác, và các dòng chuyên sâu ở hai mảng đó phát triển theo hướng khác nhau.

Vì vậy, trước khi kết luận hai nguồn mâu thuẫn, câu hỏi đầu tiên nên là: hai bên có đang nói về cùng một thứ không?

Nhận ra một nguồn thuộc dòng nào

Không cần biết sâu vẫn đoán được, và biết dòng thì đọc đỡ lạc. Mấy dấu hiệu nhìn thấy ngay trong mục lục:

Nhiều chương về hình thế, thế đất, dáng núi dáng nước, ít bảng số — nghiêng về nhánh quan sát bằng mắt.

Nhiều bảng, nhiều phương vị, nhiều độ — nghiêng về nhánh đo bằng la bàn.

Có chương về vận, về thời kỳ, về năm tháng — có đưa yếu tố thời gian vào.

Nhiều chương về tuổi và mệnh của người ở — nghiêng về nhánh lấy con người làm gốc tính.

Và hai dấu hiệu về chất lượng, không phải về dòng: sách nói rõ mình dựa trên tài liệu nào thì đáng tin hơn sách không nói; sách dám ghi chỗ chưa rõ nghĩa đáng tin hơn sách chỗ nào cũng trôi chảy.

Khi hai nguồn nói ngược nhau: làm gì

Bốn bước, theo thứ tự, và phần lớn trường hợp dừng ở bước hai:

Một — có cùng khái niệm không? Rất nhiều "mâu thuẫn" hoá ra là hai thứ khác nhau cùng mang một cái tên — như ba thứ đều được gọi là "mệnh".

Hai — có cùng mốc và cùng quy ước không? Mốc đổi năm, mốc đổi ngày, cách lấy tâm nhà, cách lấy hướng với căn hộ. Đây là nghi phạm phổ biến nhất.

Ba — có cùng dòng không? Nếu khác dòng thì chúng không buộc phải khớp, và việc tìm cách hoà giải hai bên là việc không có lời giải.

Bốn — chỗ khác nhau có ảnh hưởng tới việc mình định làm không? Rất nhiều tranh luận sôi nổi mà không đổi gì trong thực hành. Nếu không đổi gì thì ghi lại cả hai rồi đi tiếp.

Cách ghi lại thì đơn giản: một trang cho mỗi chỗ hay đá nhau, ghi từng cách hiểu kèm nguồn. Lần sau gặp tài liệu mới, bạn chỉ cần xem nó rơi vào cột nào.

Điều này có nghĩa gì với người đọc hôm nay

Đừng tìm "bản gốc đúng nhất". Với một truyền thống hình thành như vậy, khái niệm bản gốc duy nhất phần lớn là kỳ vọng của người đọc chứ không phải thực tế của tài liệu.

Chọn một hệ và theo cho nhất quán thay vì gom mảnh từ nhiều hệ. Gom mảnh nghe phong phú nhưng kết quả không còn dựa trên bộ quy tắc nào cả.

Ghi rõ nguồn mình theo. Khi gặp một nguồn nói khác, bạn biết ngay khác ở đâu và vì sao — thay vì hoang mang lại từ đầu.

Nghe dè dặt với hai kiểu phát biểu: "chỉ dòng này mới đúng, còn lại là tam sao thất bản", và "cái này bí truyền không sách nào có". Cả hai đều không kiểm chứng được, và cả hai đều hay đi kèm một khoản phí.

Một góc nhìn công bằng

Nói rằng có nhiều dị biệt không có nghĩa là toàn bộ đều vô giá trị.

Trong đó có một lớp kinh nghiệm thực về nắng, gió, nước, độ ẩm, thế đất, và cách người ta sống trong một không gian — được tích luỹ qua rất nhiều đời quan sát, và nhiều phần trong đó vẫn đúng vì nó dựa trên điều kiện tự nhiên không đổi.

Cũng có một lớp ý nghĩa văn hoá và tinh thần, và lớp này có giá trị theo cách riêng của nó, không cần phải đúng theo nghĩa khoa học.

Và có một lớp luận đoán, nơi các dòng khác nhau nhiều nhất và nơi không có cách kiểm chứng chung.

Đọc mà phân biệt được ba lớp này thì vừa không bị lừa, vừa không phải bỏ đi phần đáng giữ.

Tóm lại

Bốn cơ chế tạo ra dị biệt: truyền bằng miệng và bằng tay chép nên lệch dần qua các đời; giữ nghề nên phần cốt lõi không nằm trong sách công khai; thích nghi với nơi và với thời nên mỗi vùng diễn giải một kiểu; và các dòng vốn nhìn vào những thứ khác nhau.

Với người đọc hôm nay: đừng đi tìm bản gốc đúng nhất, chọn một hệ rồi theo cho nhất quán, ghi rõ nguồn mình theo, và nghe dè dặt với câu "chỉ dòng này mới đúng" hay "cái này bí truyền không sách nào có".