Đo và ghi lại phần ngoài nhà: sân, lối vào, mảnh đất
Đo và ghi lại bên trong nhà thì quen rồi: mặt bằng, kích thước phòng, chỗ cửa. Nhưng phần ngoài nhà — cái sân, lối vào, mảnh đất trống, khoảng giáp ranh — lại ít khi được ghi, dù nó hay là chỗ sinh chuyện nhất.
Bài này nói cách ghi lại phần đó sao cho vài năm sau vẫn đọc được, và sao cho dùng được khi cần bàn với thợ, với hàng xóm hoặc với cơ quan.
Ghi cái gì: năm nhóm
Kích thước và ranh. Chiều dài các cạnh, chỗ nào giáp ai, mốc ranh nằm ở đâu và là loại mốc gì.
Cao độ. Sân cao hơn hay thấp hơn mặt đường bao nhiêu, nền nhà cao hơn sân bao nhiêu. Đây là con số quyết định chuyện thoát nước và chuyện ngập.
Nước đi đường nào. Dốc về phía nào, rãnh ở đâu, cống ở đâu, và sau mưa thì đọng chỗ nào.
Hạ tầng. Đồng hồ nước, đồng hồ điện, hộp kỹ thuật, cống ngầm, bể phốt, đường ống chạy qua. Nhóm này đắt nhất khi quên, vì đào trúng là hỏng việc.
Cây và vật cố định. Cây lớn, cột, trụ cổng, tường rào — ghi cả tình trạng, không chỉ vị trí.
Đo bằng gì
Không cần thiết bị chuyên dụng cho phần lớn nhu cầu.
Thước dây dài là đủ cho cạnh và cho khoảng cách. Đo hai người thì nhanh và ít sai hơn.
Đếm bước chân để ước lượng nhanh — biết bước chân mình dài bao nhiêu thì đi một vòng là ra con số gần đúng. Dùng để phác thảo, không dùng để chốt.
Điện thoại cho ảnh và cho la bàn. Ảnh quan trọng hơn người ta tưởng.
Một cây gậy hoặc chai nước đặt vào ảnh làm vật so sánh cỡ. Không có nó thì ảnh không cho biết to nhỏ.
Còn khi cần số chính xác cho việc xây dựng hoặc cho giấy tờ thì đó là việc của đơn vị đo đạc có nghiệp vụ — bản ghi của mình dùng để hiểu và để hỏi, không thay được hồ sơ chính thức.
Vẽ lại: đơn giản thôi
Một tờ giấy, vẽ hình dạng mảnh đất hoặc cái sân, ghi số lên từng cạnh. Không cần đúng tỷ lệ, chỉ cần đúng hình dạng và đúng số.
Ba thứ phải có trên bản vẽ, vì thiếu là sau này không đọc được:
Mũi tên chỉ hướng bắc — hoặc ít nhất ghi rõ mặt nào giáp đường.
Ngày vẽ. Sân và ranh có thể đổi, nên bản không ghi ngày là bản không biết còn đúng không.
Ghi rõ số đo bằng gì — thước dây hay ước lượng bằng bước chân. Sau này mình tin tới đâu là dựa vào dòng này.
Thêm một thói quen tốt: đánh dấu chỗ mình không đo được thay vì bỏ trống. "Cạnh sau bị cây che, chưa đo" là thông tin; để trống thì tưởng đã đo.
Chụp ảnh: chụp gì và đứng đâu
Ảnh bù được cho những gì bản vẽ không chứa nổi.
Bốn góc nhìn từ ngoài vào, đứng ở bốn phía. Đây là bộ ảnh cơ bản, chụp một lần dùng nhiều năm.
Ảnh cận cảnh mốc ranh và các điểm nối — chỗ tường giáp nhau, chỗ cổng gắn vào trụ.
Ảnh hạ tầng: nắp cống, đồng hồ, hộp kỹ thuật. Chụp cả vùng xung quanh để sau này định vị được.
Ảnh sau mưa lớn — bộ ảnh giá trị nhất, và chỉ chụp được vào đúng lúc đó. Nước đọng ở đâu là câu trả lời mà không phép đo nào cho được.
Chụp xong thì đổi tên tệp hoặc ghi chú ngay. Vài trăm tấm ảnh không tên thì coi như không có.
Phần ranh giới: cẩn thận và đúng chỗ
Đây là phần nhạy cảm nhất, và cũng là phần dễ gây hiểu lầm với hàng xóm.
Bản ghi của mình là để hiểu hiện trạng, không phải để xác định ranh. Ranh giới pháp lý nằm ở hồ sơ địa chính và do cơ quan quản lý đất đai xác định.
Nên khi đo gần ranh, nói trước với hàng xóm một câu là mình đang đo lại cho biết. Đo lén hoặc cắm cọc mà không nói là cách nhanh nhất để một chuyện bình thường thành tranh chấp.
Và nếu số mình đo lệch với số trên giấy tờ thì đừng tự kết luận ai lấn ai. Ghi lại cả hai con số, rồi hỏi cơ quan có thẩm quyền — chênh lệch có nhiều nguyên nhân kỹ thuật.
Giữ bản ghi ở đâu
Cùng chỗ với hồ sơ nhà: bản vẽ, ảnh, và một trang ghi chú.
Giữ hai bản — một bản giấy, một bản trong máy. Bản giấy thì dùng được khi cần đưa cho thợ xem tại chỗ.
Cập nhật khi có thay đổi lớn: xây thêm, đổ nền, đặt cống mới, trồng hoặc chặt cây lớn. Không cần vẽ lại từ đầu — ghi thêm một dòng kèm ngày là đủ.
Và trước khi bắt đầu bất cứ việc đào bới nào, mở bản ghi ra xem lại phần hạ tầng. Đây chính là lúc nó trả công cho toàn bộ thời gian đã bỏ ra.
Ghi lại phần chung với hàng xóm
Nhiều chỗ ngoài nhà không hoàn toàn là của mình: lối đi chung, tường chung, rãnh thoát chung, một cái cây trồng sát ranh.
Với nhóm này thì bản ghi có thêm một vai: giữ lại hiện trạng ở thời điểm còn thuận hoà. Khi mọi người còn vui vẻ thì ghi rất dễ; tới lúc có chuyện thì mỗi bên nhớ một kiểu.
Nên ghi: phần chung gồm những gì, ai đang sử dụng thế nào, và ai đã bỏ tiền hoặc bỏ công cho phần nào.
Cách làm nhẹ nhàng nhất là ghi cùng nhau — chụp ảnh chung, cùng xem, mỗi nhà giữ một bản. Việc đó tự nó đã là một thoả thuận không lời, và nó dễ hơn nhiều so với việc mang giấy tờ ra bàn sau này.
Còn phần quyền và nghĩa vụ đối với lối đi chung hay tường chung thì thuộc về pháp lý — hỏi cơ quan có thẩm quyền hoặc người có chuyên môn, đừng chốt bằng bản ghi riêng của một nhà.
Ghi lại trước khi có việc
Có mấy thời điểm mà bản ghi trở nên đáng giá gấp nhiều lần, và đều là lúc sắp có ai đó làm gì đó.
Trước khi hàng xóm xây hoặc sửa. Chụp hiện trạng tường, sân, và mấy vết nứt đang có của nhà mình — có ảnh trước thì sau này mọi chuyện rõ ràng cho cả hai bên.
Trước khi đường được làm lại hoặc nâng cốt. Ghi cao độ sân so với mặt đường hiện tại. Đường nâng lên là chuyện xảy ra thật, và con số cũ giúp biết chênh bao nhiêu.
Trước khi mình thuê thợ làm gì ngoài sân. Ảnh trước và sau bảo vệ cả mình lẫn thợ.
Trước khi cho thuê hoặc trước khi trả nhà thuê. Phần ngoài nhà hay bị bỏ qua trong biên bản bàn giao, rồi thành chỗ tranh cãi về tiền cọc.
Bốn lúc này đều đoán trước được vài ngày, và mỗi lần chỉ tốn mươi lăm phút.
Ba điều gọn lại
Một. Ghi năm nhóm: kích thước và ranh, cao độ, đường nước, hạ tầng ngầm, và cây với vật cố định. Nhóm hạ tầng đắt nhất khi quên.
Hai. Bản vẽ phải có hướng, ngày, và ghi rõ đo bằng gì. Chỗ không đo được thì đánh dấu, đừng để trống.
Ba. Bản ghi của mình là để hiểu hiện trạng, không phải để xác định ranh. Số lệch với giấy tờ thì ghi cả hai và hỏi cơ quan có thẩm quyền.