Đọc một sơ đồ trong sách: hướng nào ở trên, ký hiệu là gì

Sách phong thuỷ đầy sơ đồ: vòng tròn chia cung, lưới chín ô, hình nhà kèm mũi tên. Người mới nhìn vào thường bối rối không phải vì nội dung khó, mà vì không biết đọc quy ước của chính hình vẽ đó.

Bài này nói về phần quy ước: hướng nào nằm ở trên, ký hiệu nào là gì, và chép lại vào sổ mình thế nào cho khỏi sai.

Hướng nào ở trên: chỗ khác biệt lớn nhất

• Bản đồ địa lý hiện đại đặt bắc ở trên — đó là thói quen mắt của phần lớn người đọc.
• Nhiều sơ đồ trong tài liệu cổ đặt nam ở trên, tức là ngược lại.
• Nhìn nhầm một lần là mọi kết luận sau đó lệch một trăm tám mươi độ.
• Tìm chữ chỉ hướng in trên hình trước khi đọc bất cứ gì khác.
• Không ghi hướng thì tìm trong phần chú thích hoặc trong lời nói đầu của sách.

Ba câu hỏi trước khi đọc một sơ đồ

1. Hình này nhìn từ đâu: từ trên xuống, hay nhìn ngang.
2. Hướng nào ở phía trên trang giấy.
3. Vòng ngoài và vòng trong ghi cái gì, chúng có cùng đơn vị không.
4. Trả lời được ba câu này thì phần còn lại dễ hẳn.
5. Không trả lời được thì đừng vội áp vào nhà mình.

Bảng chú giải: phần hay bị bỏ qua

• Ký hiệu trong sơ đồ do tác giả quy ước, không phải chuẩn chung.
• Hai cuốn dùng hai bộ ký hiệu khác nhau cho cùng một thứ là chuyện thường.
• Chép bảng chú giải ra một tờ riêng rồi kẹp làm dấu trang.
• Màu sắc trong sách in đen trắng thường được thay bằng gạch chéo, chấm, đậm nhạt.
• Bản chụp mờ làm mất hết phần phân biệt ấy — đây là lý do nên tìm bản in rõ.

Sơ đồ có tỷ lệ và sơ đồ không có tỷ lệ

1. Hình minh hoạ vẽ cho dễ nhìn, không đúng tỷ lệ thật.
2. Đừng đo bằng thước trên hình rồi quy ra kích thước nhà.
3. Bản vẽ kỹ thuật thì có ghi tỷ lệ ở góc — tìm dòng đó.
4. Hình trong sách phổ thông gần như luôn là minh hoạ.
5. Muốn số thật thì tự đo nhà mình.

Vòng tròn chia cung

• Đếm xem vòng chia làm bao nhiêu phần — con số này khác nhau giữa các hệ.
• Xem mỗi phần bao nhiêu độ, và ranh giới nằm ở đâu.
• Chữ ở vòng ngoài và vòng trong đọc theo chiều nào — có hình đọc xuôi, có hình đọc ngược.
• Điểm gốc nằm ở đâu quyết định mọi thứ đằng sau.
• Vẽ lại một vòng đơn giản bằng tay là cách nhanh nhất để hiểu nó.

Lưới chín ô

1. Xem ô giữa được đánh dấu thế nào — nó là mốc để định vị các ô còn lại.
2. Chữ trong ô có thể là tên cung, số, hoặc cả hai.
3. Lưới áp lên hình nhà thì phải biết nhà đặt theo hướng nào trong hình.
4. Một lưới vẽ sẵn không dùng thẳng cho nhà bạn được nếu hướng khác.
5. Chép lại thì chép cả phần ghi hướng, đừng chép mỗi cái lưới.

Chép vào sổ mình

• Ghi tên sách và số trang ngay dưới hình chép lại.
• Chép luôn phần chú giải, đừng để mai sau nhìn hình mà không hiểu ký hiệu.
• Ghi rõ hướng nào ở trên ngay trên hình của mình.
• Đánh dấu chỗ mình chưa hiểu thay vì vẽ đại cho xong.
• Chụp ảnh hình gốc kèm theo, phòng khi chép sai.

Khi hai sơ đồ nói khác nhau

1. Kiểm xem hai hình có cùng quy ước hướng không — đây là nguyên nhân số một.
2. Kiểm điểm gốc và chiều đọc.
3. Kiểm hai sách có cùng dòng không; khác dòng thì khác là đương nhiên.
4. Loại hết ba nguyên nhân trên mà vẫn khác thì đó là khác biệt thật, ghi cả hai.
5. Đừng tự chọn một bên cho gọn sổ.

Sơ đồ trên mạng và ảnh chụp lại

• Ảnh chụp từ sách thường mất phần chú giải vì nó nằm ở trang khác.
• Hình bị xoay hoặc lật khi chia sẻ lại — kiểm chữ có bị ngược không.
• Hình vẽ lại bởi người khác có thể đã sửa quy ước mà không ghi chú.
• Tìm nguồn gốc trước khi dùng: hình này lấy từ sách nào.
• Không tìm được nguồn thì coi như tài liệu tham khảo yếu.

Tự vẽ sơ đồ cho nhà mình

1. Vẽ mặt bằng có tỷ lệ trước, đừng vẽ ước chừng.
2. Đánh dấu hướng bắc bằng mũi tên rõ ràng ngay trên hình.
3. Ghi ngày đo và đo bằng gì — điện thoại hay la bàn.
4. Dùng giấy can chồng lên khi muốn thử hai cách chia khác nhau.
5. Giữ bản gốc sạch, mọi thứ vẽ thêm để trên lớp chồng.

Sơ đồ nhìn ngang và mặt cắt

• Hình nhìn ngang cho biết chiều cao, thứ mà mặt bằng không nói.
• Mặt cắt là hình cắt dọc qua nhà — phần bị cắt thường gạch chéo.
• Xem đường cắt nằm ở đâu: nó được vẽ trên mặt bằng bằng một đường kèm mũi tên.
• Cùng một căn nhà cần cả hai loại hình mới đủ.
• Đừng suy chiều cao từ mặt bằng và ngược lại.

Hình trong sách dịch

1. Hình gốc giữ nguyên, chữ được dịch — chỗ này hay sinh lỗi.
2. Chữ dịch đè lên hình có khi che mất ký hiệu.
3. Tên hướng dịch sai là lỗi nặng nhất và cũng khó phát hiện nhất.
4. So với hình trong một bản khác nếu thấy có gì lạ.
5. Bản dịch tốt thường giữ cả chữ gốc bên cạnh chữ dịch.

Dụng cụ để đọc và vẽ lại

• Thước kẻ, compa, giấy kẻ ô — đủ cho gần hết việc.
• Thước đo góc khi cần chia vòng tròn cho đúng.
• Giấy can hoặc giấy mỏng để chồng lớp.
• Bút chì và tẩy, vì bản vẽ đầu tiên bao giờ cũng phải sửa.
• Vẽ bằng tay nhớ lâu hơn nhiều so với chỉ nhìn.

Ba việc không phụ thuộc sơ đồ

• Kết cấu công trình thì hỏi người có chuyên môn xây dựng.
• Chuyện sức khoẻ thì đi khám.
• Số đo thật của nhà thì phải tự đo.

Ba dòng trên lặp ở nhiều bài trong mục này, và lặp là cố ý.

Một sơ đồ chỉ là cách trình bày, không phải bản thân tri thức. Ai đọc kỹ phần quy ước thì dùng được sơ đồ của mọi cuốn sách; ai bỏ qua phần đó thì mỗi cuốn lại phải học lại từ đầu, và thỉnh thoảng đọc ngược mà không biết.