Khi hai bảng tra cho hai kết quả: lần theo nguồn của bảng
Bạn tra một thứ trong hai cuốn sách, hoặc hai trang mạng, và nhận hai kết quả khác nhau. Không phải một bên in sai — cả hai đều in đúng theo bảng mà họ dùng.
Bài này nói về chuyện đó: vì sao hai bảng tra lệch nhau, và làm gì khi gặp.
Bảng tra là thứ được chép lại, không phải thứ được đo
Điểm cần hiểu trước mọi thứ khác.
Phần lớn bảng tra trong tài liệu phong thuỷ không đến từ một phép đo mà đến từ một bảng khác, cuốn sau chép cuốn trước. Chuỗi đó dài bao nhiêu đời thì thường không ai ghi lại.
Nghĩa là: hai bảng lệch nhau không phải chuyện bất thường, mà là chuyện phải xảy ra khi một bảng đi qua nhiều lần sao chép, nhiều lần dịch, nhiều lần sắp chữ lại.
Và vì cùng một lý do, hai bảng giống hệt nhau cũng không phải bằng chứng rằng bảng đó đúng — nhiều khả năng chúng cùng chép từ một bản.
Năm nguyên nhân thường gặp khi hai bảng lệch
Gặp lệch thì thử lần lượt mấy khả năng này trước khi kết luận bên nào sai.
Một, hai bảng dùng hai hệ quy chiếu. Cùng một cột tên giống nhau nhưng một bên tính theo lịch âm, bên kia theo dương; hoặc một bên tính theo năm sinh, bên kia theo tuổi. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất và cũng dễ phát hiện nhất.
Hai, mốc bắt đầu khác nhau. Cùng một cách tính nhưng đặt gốc ở chỗ khác thì mọi dòng lệch đi một bậc. Bảng nào lệch đều đặn một hàng so với bảng kia thì gần như chắc là chuyện này.
Ba, sai lúc sắp chữ. Bảng in nhiều cột dễ lệch một dòng trong khâu dàn trang, rồi đời sau chép lại y nguyên phần đã lệch.
Bốn, khác trường phái thật. Có những chỗ hai dòng truyền thừa vốn không đồng ý với nhau từ gốc, không phải lỗi sao chép. Loại này không hoà giải được bằng cách tìm ra "bản chuẩn".
Năm, khác vùng. Cùng tên gọi nhưng nội dung được điều chỉnh theo tập quán từng nơi.
Ba nguyên nhân đầu có bản đúng để tìm. Hai nguyên nhân sau thì không — và đó là chỗ nhiều người mất thời gian nhất vì cứ tìm mãi một thứ không tồn tại.
Lần theo nguồn của một bảng
Làm được tới đâu hay tới đó, nhưng thứ tự này đỡ tốn công.
Xem bảng có ghi nguồn không. Sách nghiêm túc thường ghi lấy từ đâu, ít nhất là tên tài liệu gốc. Bảng trên mạng phần lớn không ghi — đó đã là một thông tin.
Xem phần chú thích quanh bảng. Nhiều khi điều kiện áp dụng nằm ở đoạn văn phía trên hoặc phía dưới, mà người chép lại chỉ chép mỗi bảng.
Tìm bản in cũ nhất bạn với tới được. Không phải vì cũ thì đúng, mà vì bản cũ thường còn giữ phần điều kiện mà bản mới lược đi.
So ba bản trở lên, đừng so hai. Hai bản lệch nhau thì bế tắc. Ba bản trở lên thì thấy được bản nào lẻ loi, và nhiều khi thấy luôn chỗ lệch một dòng.
Ghi lại chỗ lệch thay vì chọn một bên
Đây là cách làm của người tra cứu, khác với cách làm của người muốn có câu trả lời nhanh.
Khi chưa đủ căn cứ, ghi cả hai kết quả kèm nguồn của từng cái, và ghi rõ chúng khác nhau ở điểm nào. Bản ghi như vậy hữu ích hơn hẳn một con số duy nhất không rõ từ đâu — nhất là khi vài tháng sau bạn quay lại và không còn nhớ mình đã tra ở đâu.
Mẫu gọn: tên thứ cần tra · kết quả theo bản A kèm tên bản · kết quả theo bản B kèm tên bản · một dòng nói hai bản khác nhau ở chỗ nào · một dòng nói bạn tạm dùng bản nào và vì sao.
Dòng cuối quan trọng: bạn vẫn được phép chọn một bản để dùng. Cái cần tránh chỉ là quên mất rằng mình đã chọn.
Khi phải đưa ra một câu trả lời cho người khác
Trong nhà hoặc ở cửa hàng, nhiều lúc không có chỗ cho sự dài dòng.
Câu ngắn dùng được: "Chỗ này hai tài liệu ghi khác nhau; tôi theo bản này, và đây là lý do." Nói vậy mất năm giây, mà giữ được cả sự trung thực lẫn tính dứt khoát.
Điều nên tránh là trình bày một bản như thể chỉ có một bản. Người nghe rồi sẽ gặp bản kia ở đâu đó, và lúc ấy họ không nghĩ là hai tài liệu khác nhau — họ nghĩ là có người đã nói sai với họ.
Với người bán hàng thì khoản này đáng giá: khách không mong bạn biết hết, khách mong bạn nói rõ chỗ nào chắc chỗ nào chưa.
Mấy chỗ đừng mất công tìm bản chuẩn
Có những khác biệt vốn không có trọng tài.
Khác biệt giữa các trường phái lớn. Chúng tồn tại song song hàng trăm năm; không bên nào là bản gốc của bên nào.
Ý nghĩa gán cho biểu tượng. Phần này vốn là quy ước văn hoá, đổi theo vùng và theo thời, nên không có bản đúng để tra.
Con số cụ thể trong lời dặn. Bao nhiêu thì tốt, mấy ngày thì hợp — mấy con số này thường đã đổi qua nhiều lần kể lại.
Với ba nhóm này, việc đáng làm là biết có bao nhiêu cách nói và chúng khác nhau ở đâu, chứ không phải tìm ra cách nói thắng cuộc.
Ba điều gọn lại
Một, bảng tra là thứ được chép lại chứ không phải được đo — nên lệch nhau là bình thường, và giống hệt nhau cũng không phải bằng chứng.
Hai, ba nguyên nhân lệch đầu tiên có bản đúng để tìm, hai nguyên nhân sau thì không; nhận ra sớm đỡ mất thời gian.
Ba, chưa đủ căn cứ thì ghi cả hai kèm nguồn — vẫn được chọn một bản để dùng, chỉ đừng quên là mình đã chọn.