Khi một bảng tra có vẻ sai: kiểm, ghi lại, và có nên báo không
Đang tra thì phát hiện một ô trong bảng có vẻ sai: nó không khớp với ba nguồn khác, hoặc nó phá vỡ quy luật của chính bảng đó.
Đây là tình huống của người tra cứu nghiêm túc, và nó có cách xử — không phải im lặng bỏ qua, cũng không phải tuyên bố cả bảng là sai.
Bốn lý do một ô trông sai
Kiểm theo thứ tự này, vì ba lý do đầu phổ biến hơn lý do cuối nhiều.
Mình đọc sai bảng. Nhầm hàng, nhầm cột, đọc nhầm ký hiệu, hoặc bảng có chú thích riêng mà mình chưa đọc. Đây là lý do số một, không có ngoại lệ.
Bảng dùng quy ước khác bảng mình quen. Cùng một tên gọi mà hai sách xếp theo hai hệ — loạt bài đã có mục riêng về khi hai bảng tra cho hai kết quả.
Bản in có lỗi. Sai một con số khi sắp chữ, mất một dòng khi in lại, hoặc bản quét bị lem.
Bảng gốc thật sự có chỗ không nhất quán. Chuyện này có thật, nhất là với bảng được truyền qua nhiều đời và nhiều lần chép tay.
Kiểm thế nào trước khi kết luận
Mất chừng nửa tiếng, và nó ngăn được phần lớn báo động nhầm.
Đọc lại phần chú thích và phần hướng dẫn của chính bảng đó. Rất nhiều "lỗi" nằm sẵn trong phần bạn đã lướt qua.
Kiểm quy luật của bảng. Bảng nào cũng có cấu trúc — nếu ô nghi ngờ phá vỡ đúng một chỗ trong khi mọi ô khác đều theo quy luật, thì khả năng lỗi in cao hơn.
Đối chiếu ít nhất ba nguồn độc lập, và phải là độc lập thật — ba trang chép lại của nhau thì chỉ tính là một.
Tìm một bản in cũ hơn. Lỗi thường sinh ra ở khâu in lại, nên bản cũ hơn hay giữ được dạng đúng.
Và hỏi người dùng bảng đó lâu năm. Có những chỗ người trong nghề đã biết là lỗi từ lâu mà chưa ai ghi ra.
Ghi lại thế nào cho có ích
Đây là phần làm nên giá trị của một kho tra cứu.
Ghi cả hai phiên bản, đừng chỉ giữ bản mình cho là đúng. Ghi rõ nguồn nào nói gì.
Ghi lý do mình nghiêng về bên nào, và ghi luôn mức độ chắc chắn.
Đánh dấu ô đó là "đang tranh cãi" thay vì sửa đè lên. Loạt bài đã nói: ghi lại sự bất đồng thường có ích hơn phân xử vội.
Ghi ngày. Vài năm sau bạn có thể tìm thấy nguồn mới, và lúc đó cần biết mình đã kết luận với bao nhiêu thông tin.
Và nếu bạn có chép bảng ra cho mình dùng thì chép kèm ghi chú, đừng chép bản đã sửa mà không đánh dấu — bản chép ấy rồi sẽ đi xa hơn bạn tưởng.
Có nên báo cho người khác không
Nên, và có cách báo cho đúng.
Báo cho nơi xuất bản hoặc người soạn nếu liên lạc được — nhiều nơi sửa ở lần in sau.
Nói bằng ngôn ngữ đối chiếu, đừng nói bằng ngôn ngữ buộc tội. "Ô này ở trang 42 lệch với bản năm X và bản Y, không rõ do đâu" đi xa hơn "bảng này sai".
Đừng công bố như một phát hiện khi chưa kiểm đủ ba nguồn. Rất nhiều "phát hiện lỗi" trên mạng hoá ra là người đọc nhầm cột.
Nếu bạn có chỗ đăng thì viết lại đầy đủ cả quá trình kiểm, không chỉ kết luận — cái đó mới giúp người sau.
Và chấp nhận rằng có thể mình mới là người sai. Thái độ ấy chẳng mất gì, mà nó giữ cho bạn khỏi một lần rất mất mặt.
Khi bảng sai đã lan rộng
Trường hợp khó nhất, và cũng hay gặp.
Một lỗi in được chép lại đủ nhiều thì thành "bản phổ biến". Lúc đó tra ở đâu cũng ra nó, và bản đúng lại trông như bản lạ.
Dấu hiệu nhận ra: mọi nguồn đều giống nhau tới từng chữ, kể cả cách trình bày và cách viết tắt — đó là dấu hiệu của chép lại, không phải của trùng khớp độc lập.
Cách gỡ là lần về bản in cũ nhất tìm được, và ghi rõ mình lần tới đâu thì dừng.
Đừng đơn độc sửa lại theo ý mình rồi đem dùng như thể đó là bản chuẩn — bạn sẽ tạo ra phiên bản thứ ba.
Và nhớ một điều thư viện nào cũng nên nhớ: với nhiều bảng, không tồn tại "bản gốc đúng" để quay về — chỉ có các bản khác nhau và lịch sử của chúng. Ghi lại lịch sử ấy là việc làm được; phân xử ai đúng thì thường là việc không làm được.
Bảng in trên giấy và bảng trên máy: chỗ khác nhau
Cùng một bảng nhưng hai dạng có kiểu lỗi khác nhau.
Bảng in thì lỗi đứng yên. Sai ở lần in nào thì mọi bản của lần in ấy sai giống nhau — dở ở chỗ không sửa được, nhưng hay ở chỗ đối chiếu được giữa các lần in.
Bảng trên máy thì lỗi di chuyển. Hôm nay tra ra một đằng, tháng sau tra lại ra đằng khác mà không ai báo đã sửa gì.
Nên với bảng trên máy thì chụp màn hình kèm ngày mỗi lần dùng vào việc quan trọng. Đây là thói quen rẻ mà cứu được nhiều lần.
Bảng trên máy cũng hay bị cắt bớt phần chú thích và phần hướng dẫn, vì chúng không vừa màn hình — mà đó lại chính là phần giải thích mấy ô trông sai.
Và một công cụ tự tính thì giấu luôn cái bảng. Bạn không thấy nó tra ở đâu, nên không đối chiếu được — loạt bài đã có mục riêng về chuyện hai nơi ra hai kết quả.
Ba điều gọn lại
Một, kiểm bốn lý do theo thứ tự — và lý do số một luôn là mình đọc sai bảng: nhầm hàng, nhầm cột, hoặc chưa đọc phần chú thích.
Hai, đối chiếu phải là ba nguồn độc lập thật; ba trang chép lại của nhau thì chỉ tính là một, và mọi nguồn giống nhau tới từng chữ là dấu hiệu của chép lại.
Ba, ghi cả hai phiên bản và đánh dấu "đang tranh cãi" thay vì sửa đè — với nhiều bảng thì không tồn tại một bản gốc đúng để quay về.