Tra một chất liệu lạ: đi từ đâu, và chỗ phải dừng
Trong tay bạn có một món: một viên đá không rõ loại, một khối gỗ có vân lạ, một pho tượng kim loại nặng bất thường. Câu hỏi đầu tiên luôn là: cái này làm bằng gì.
Bài này nói về cách tra, theo thứ tự từ rẻ tới đắt — và quan trọng hơn, nói về chỗ mà người không có nghề nên dừng lại.
Bắt đầu bằng việc thu thập, không bằng việc tra
Sai lầm thường gặp là gõ ngay một cái tên đoán được vào ô tìm kiếm rồi đọc, và thế là đã tự đóng khung câu trả lời từ đầu.
Việc nên làm trước: ghi lại những gì quan sát được, bằng chữ trung tính, không kèm phán đoán. Màu và cách màu phân bố. Độ trong. Vân, đường, đốm. Bề mặt bóng hay mờ, nhẵn hay sần. Cảm giác trọng lượng so với kích thước. Nhiệt độ khi cầm — có lạnh không, và lạnh bao lâu. Có mùi không, nhất là khi cọ nhẹ.
Chụp ảnh dưới ba nguồn sáng khác nhau: ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, đèn trong nhà, và đèn pin soi xuyên nếu món cho phép. Chụp cả toàn bộ lẫn cận cảnh một vùng vân.
Bản ghi này là thứ bạn sẽ đưa cho người khác xem, và chất lượng của nó quyết định phần lớn chất lượng câu trả lời bạn nhận được.
Những phép thử tại nhà làm được
Có vài phép rất đơn giản, nhưng phải biết trước chúng nói được gì và không nói được gì.
Nam châm. Nói được món có chứa kim loại từ tính hay không. Hữu ích để loại trừ, không đủ để xác định.
Cân và đo để tính khối lượng riêng. Với món đặc, nguyên khối, không thấm nước thì cách này khoanh được nhóm vật liệu khá tốt. Với món ghép, món rỗng hoặc có lỗ thì cho ra số vô nghĩa.
Soi đèn xuyên. Cho biết món trong, đục, hay có vân bên trong. Nhiều loại vật liệu khác nhau lại cho hình ảnh khá giống nhau, nên đây là dữ kiện chứ không phải kết luận.
Ngửi và cọ nhẹ. Hữu ích với gỗ và với vật liệu có tẩm. Nhớ rằng mùi có thể đến từ lớp phủ chứ không từ vật liệu.
Điều nên tránh hẳn: cào, đốt, nhỏ hoá chất, đập thử. Mấy phép thử phá huỷ này làm hỏng món và thường vẫn không cho kết luận chắc chắn. Nếu món đáng giá tới mức cần biết chính xác thì nó cũng đáng để mang đi kiểm bằng cách không phá.
Tra trên mạng cho ra kết quả dùng được
Tìm bằng mô tả thay vì bằng tên đoán. Gõ những gì bạn quan sát được — màu, vân, độ trong, cảm giác — thay vì gõ một cái tên rồi đọc bài khẳng định đúng cái tên đó.
Tìm ngược bằng hình ảnh cũng hữu ích, nhưng cần biết giới hạn: công cụ tìm ảnh khớp theo hình dạng và màu, nên nó rất hay trả về những món trông giống mà khác hẳn về chất.
Và một nguyên tắc quan trọng: tránh những trang vừa giải thích vừa bán. Không phải vì họ nói sai, mà vì mô tả ở đó được viết để bán một loại cụ thể, nên nó nhấn vào điểm khác biệt có lợi cho việc bán chứ không vào điểm phân biệt đáng tin.
Nguồn đáng tin hơn: tài liệu của các bảo tàng, các trang chuyên ngành về khoáng vật hoặc về gỗ, và các diễn đàn có người làm nghề — nơi mà một câu trả lời sai sẽ bị người khác chỉnh lại.
Hỏi người: hỏi ai và hỏi thế nào
Với món không rõ lai lịch, hỏi người vẫn nhanh hơn tự tra, miễn là hỏi đúng cách.
Đưa ảnh và bản ghi quan sát, đừng đưa phán đoán của mình trước. Nếu bạn mở đầu bằng "cái này có phải là X không" thì phần lớn người sẽ trả lời quanh chữ X, và bạn mất cơ hội nghe một khả năng khác.
Hỏi ít nhất hai nơi độc lập. Hai người cùng một tiệm hoặc cùng một nhóm không phải hai nguồn.
Và hỏi thêm một câu rất hữu ích: anh chị dựa vào đâu để nói vậy. Câu trả lời cho bạn biết họ đang nhận ra từ dấu hiệu nào — và nếu họ chỉ ra được dấu hiệu cụ thể thì độ tin cậy khác hẳn so với một cái tên nói ra chắc nịch.
Khi nào cần tới kiểm định
Đây là ranh giới nên rõ: kiểm định tốn tiền, nên chỉ đáng khi giá trị món hoặc quyết định phụ thuộc vào nó đủ lớn.
Đáng kiểm khi: bạn định mua với giá cao dựa trên chất liệu được rao; bạn định bán và người mua cần giấy; hoặc món là đồ thừa kế mà cả nhà cần biết để chia hoặc để giữ.
Không đáng kiểm khi món giá trị nhỏ, hoặc khi bạn chỉ tò mò — phí kiểm định có thể lớn hơn giá món.
Khi mang đi kiểm, nên biết trước: giấy kiểm định nói về những gì được kiểm, trong phạm vi được ghi, và ở thời điểm đó. Nó không nói món có đáng tiền hay không, và không bảo đảm cho những phần không nằm trong phạm vi kiểm.
Chỗ phải dừng
Có mấy trường hợp mà câu trả lời trung thực là không xác định được, và biết dừng ở đó là một phần của việc tra cứu tử tế.
Món đã qua xử lý nhiều lớp — nhuộm, phủ, ngâm, ép — thì quan sát bề mặt không còn nói lên vật liệu nền. Món ghép nhiều chất liệu thì mỗi phần một câu trả lời. Và với vật liệu có rất nhiều loại gần giống nhau, ngay cả người có nghề cũng cần thiết bị mới phân biệt được.
Trong những trường hợp đó, ghi vào hồ sơ đúng như vậy: chưa xác định, kèm những gì đã quan sát và đã thử. Một dòng trung thực có giá trị hơn nhiều so với một cái tên đoán ra rồi vài năm sau được đọc như dữ kiện.
Tên thương mại và tên thật: chỗ rối nhất khi tra
Đây là nguyên nhân của phần lớn nhầm lẫn, và nó không phải chuyện ai gian dối.
Trong buôn bán, nhiều loại được gọi bằng tên gợi tới một loại quý hơn — thêm một chữ vào trước hoặc sau, hoặc dùng tên một vùng đất. Người bán lẻ nhắc lại tên mà mối sỉ đưa, mối sỉ nhắc lại tên từ nơi nhập, và tới tay bạn thì cái tên đã đi qua nhiều tầng.
Cách gỡ khi tra: tìm cả tên đó lẫn cụm mô tả đặc điểm, và để ý xem các trang có phân biệt tên thương mại với tên khoa học không — trang nào có ghi rõ cả hai thường là trang đáng tin hơn. Và khi hỏi người bán, hỏi thêm một câu rất bình thường: đây là tên gọi trong nghề hay tên loại.
Ghi hồ sơ cho món sau khi tra xong
Dù kết quả là xác định được hay không, nên ghi lại — vì lần sau bạn hoặc người trong nhà sẽ tra lại từ đầu nếu không có gì để đọc.
Một dòng đủ dùng gồm: mô tả quan sát, các phép thử đã làm và kết quả, những tên đã được nhắc tới cùng với ai nói, và kết luận hiện tại kèm mức chắc chắn. Thêm ngày ghi và ảnh chụp.
Phần mức chắc chắn là phần quan trọng nhất và hay bị bỏ. Ghi rõ là đã kiểm định, hay là do người bán nói, hay là mình đoán — ba mức đó rất khác nhau, và sau vài năm thì không ai còn phân biệt được nếu không ghi.
Ba điều gọn lại
Một, ghi quan sát bằng chữ trung tính trước khi tra, và đừng mở đầu bằng một cái tên đoán.
Hai, tránh trang vừa giải thích vừa bán, và hỏi người xem họ dựa vào dấu hiệu nào.
Ba, không xác định được là một câu trả lời hợp lệ. Ghi đúng như vậy còn hơn ghi một cái tên sẽ được đọc như dữ kiện.