Tra một món khi trong tay chỉ có tấm ảnh
Người nhà chụp gửi một tấm ảnh và hỏi "cái này là gì". Hoặc bạn thấy một món trên trang bán hàng và muốn biết nó thật ra là gì trước khi hỏi giá. Hoặc dọn nhà, lôi ra một món cũ, chụp vội một tấm rồi định đi hỏi.
Ba tình huống khác nhau nhưng cùng một giới hạn: trong tay chỉ có một tấm ảnh. Bài này nói ảnh trả lời được câu nào, không trả lời được câu nào, chụp lại thế nào cho tra được, và ghi kết quả ra sao để về sau còn dùng.
Ảnh nói được gì
Hình dáng và bố cục. Đây là phần ảnh làm tốt nhất. Dáng tổng thể, tư thế, các bộ phận đi kèm, món đứng một mình hay có đế.
Kiểu chạm khắc và tay nghề. Đường nét dứt khoát hay mờ nhoè, chi tiết có được làm tới nơi không, hai bên có cân không.
Dấu vết chế tác. Vết khuôn dọc theo thân, mặt đáy phẳng lì hay có dấu công cụ, chỗ mài còn sót.
Chữ, dấu, ký hiệu nếu ảnh đủ nét để đọc.
Tình trạng bề mặt. Sứt, nứt, mòn, chỗ tróc lớp phủ, vết dán cũ.
Ảnh không nói được gì
Phần này quan trọng hơn phần trên, vì đây là chỗ người ta hay kết luận vội:
Chất liệu. Màu trong ảnh phụ thuộc ánh sáng, máy chụp và cả chỉnh sửa. Hai món khác hẳn nhau về chất có thể lên ảnh gần như y hệt, còn một món có thể lên ảnh khác hẳn ngoài đời.
Cân nặng và cảm giác cầm. Đây là một trong những dấu hiệu phân biệt mạnh nhất khi cầm thật, và ảnh thì không chở được nó.
Độ cứng, độ trong thật, cảm giác mát tay.
Mùi — với hàng mà mùi là một phần giá trị thì thiếu cái này là thiếu phần chính.
Xử lý bề mặt. Nhuộm, tẩm, phủ bóng, ghép mảnh — phần lớn không lộ ra trong một tấm ảnh chụp thường.
Kích thước thật, nếu trong khung hình không có vật nào để so.
Cho nên câu trả lời trung thực cho "cái này là gì" khi chỉ có ảnh thường là một khoảng chứ không phải một cái tên.
Chụp lại thế nào cho tra được
Nếu món đang ở trong tầm tay, chụp lại một lượt cho tử tế đáng giá hơn mọi mẹo tra cứu:
Ánh sáng ban ngày, gần cửa sổ, không dùng đèn chớp. Đèn chớp làm loá và làm sai màu nhiều nhất.
Nền trung tính — một tờ giấy trắng hoặc tấm vải xám. Nền hoa văn làm nhiễu cả màu lẫn hình.
Đặt một vật chuẩn quen thuộc vào khung — cây thước là tốt nhất, không có thì một đồng xu, một chiếc bút. Không có vật chuẩn thì mọi ước đoán về cỡ đều vô nghĩa.
Chụp đủ các mặt, đừng quên mặt đáy — đáy là chỗ hay để lại nhiều thông tin nhất và cũng là chỗ ít bị đánh bóng nhất.
Chụp cận chỗ có chữ, có dấu, và chụp thêm một tấm hơi nghiêng để nét chữ nổi lên.
Chụp cận chỗ sứt hoặc vỡ. Chỗ đó cho thấy phần bên trong — thông tin mà bề mặt đã đánh bóng không cho thấy.
Chụp thêm một tấm ngoài trời trong bóng râm để đối chiếu màu.
Mấy đường tra và giới hạn của từng đường
Tìm ngược bằng chính tấm ảnh. Việc này hay ra kết quả nhanh, nhưng phần lớn kết quả là ảnh bán hàng của những món trông giống, không phải lai lịch của món bạn có. Dùng nó để biết món này thuộc dòng nào, đừng dùng nó để kết luận món này là gì.
Hỏi trong nhóm chuyên. Nơi tốt thì người ta sẽ hỏi lại bạn: cân nặng bao nhiêu, đáy ra sao, có ảnh chỗ sứt không. Câu hỏi ngược lại chính là dấu hiệu của người biết việc; ai nhìn một tấm ảnh rồi phán chắc nịch thì nên nghe dè chừng.
Mang ra tiệm hỏi. Được, nhưng nhớ rằng người trả lời qua ảnh cũng đang đoán như bạn, chỉ là đoán có kinh nghiệm hơn.
So với món cùng loại mà bạn cầm được. Đây là đường ít ai nghĩ tới mà lại hiệu quả: ra chỗ bán, cầm thử một món cùng dòng, rồi so với ảnh. Cái tay biết được nhiều thứ mà mắt không biết.
Ghi kết quả thành giả thuyết, không thành kết luận
Đây là thói quen phân biệt một bản ghi dùng được lâu với một bản ghi gây hiểu nhầm về sau. Ghi ba dòng:
Quan sát được gì — dáng, chạm, dấu chế tác, tình trạng. Phần này chắc chắn.
Đoán là gì, và mức chắc chắn — "nhiều khả năng là…", "có thể là…", "chưa đủ căn cứ". Ghi cả lý do.
Cần gì để biết chắc — cân nặng, xem đáy, nhìn chỗ sứt, đưa người có nghề xem tận tay.
Một dòng "chưa xác định, cần cầm thật" là bản ghi tốt. Còn một cái tên ghi chắc nịch từ một tấm ảnh thì vài năm sau sẽ được đọc như sự thật — kể cả bởi chính người viết ra nó.
Khi nào phải dừng và cầm món thật
Có mấy việc không nên quyết qua ảnh, dù ảnh đẹp tới đâu:
Trả một khoản tiền đáng kể.
Định giá cho việc mua bán, chia tài sản, hay bảo hiểm.
Kết luận thật giả. Phần lớn phép phân biệt cần cầm, cần cân, cần soi — không cần thì người ta đã không mở tiệm.
Quyết định sửa chữa hay phục chế. Món đã hỏng thì mỗi thao tác sai là một bước không lùi lại được.
Với mấy việc này, ảnh chỉ nên dùng để chuẩn bị cho buổi gặp: gửi trước để người ta biết mình sắp xem cái gì, và để bạn biết trước mình cần hỏi gì.
Ba điều gọn lại
Ảnh trả lời tốt về dáng, chạm và tình trạng; không trả lời được về chất liệu, cân nặng, xử lý bề mặt và cỡ thật. Câu trả lời trung thực từ một tấm ảnh thường là một khoảng, không phải một cái tên.
Chụp lại cho tử tế đáng giá hơn mọi mẹo tra cứu — sáng tự nhiên, nền trung tính, có vật chuẩn để so cỡ, chụp cả mặt đáy và chỗ sứt.
Ghi thành giả thuyết kèm mức chắc chắn. Ai nhìn một tấm ảnh mà phán chắc nịch thì nên nghe dè chừng; người biết việc sẽ hỏi lại bạn trước.