Mười hai canh giờ và đồng hồ hôm nay: chỗ lệch nằm ở đâu
Khi tra giờ sinh, rất hay gặp cảnh này: hai nơi cho ra hai canh giờ khác nhau, dù bạn đưa cùng một giờ phút. Nguyên nhân thường không nằm ở bảng tra, mà nằm ở một chỗ sâu hơn — hai hệ đang dùng hai loại "giờ" khác nhau.
Mười hai canh giờ là gì
Hệ cổ chia một ngày đêm làm mười hai khoảng, mỗi khoảng dài bằng hai giờ đồng hồ ngày nay, đặt tên theo mười hai địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi.
Quy ước thường gặp trong các bảng tra hiện nay là giờ Tý bắt đầu từ khoảng 23 giờ, rồi mỗi canh hai tiếng chạy tiếp. Nhưng đó là quy ước quy đổi sang đồng hồ, và chính chỗ quy đổi này sinh ra mọi chênh lệch.
Giờ của mặt trời và giờ của đồng hồ
Hệ cổ gắn với mặt trời tại chỗ: giữa trưa là lúc mặt trời lên cao nhất ở nơi bạn đứng. Đồng hồ hiện đại thì gắn với múi giờ: cả nước dùng chung một giờ, bất kể bạn ở đầu nào của đất nước.
Hai thứ đó không trùng nhau. Mặt trời lên cao nhất ở mỗi kinh độ vào một thời điểm khác nhau, trong khi đồng hồ thì như nhau khắp nơi. Vì vậy "12 giờ trưa" theo đồng hồ không phải là giữa trưa theo mặt trời, và độ lệch thay đổi theo bạn đang ở đâu.
Một số người luận có tính bù chỗ lệch này, một số không tính. Đó là nguồn chênh lệch thứ nhất, và đủ để đẩy một ca sinh sát ranh giới sang canh giờ bên cạnh.
Đồng hồ cũng từng đổi
Múi giờ dùng ở Việt Nam đã có thay đổi trong thế kỷ hai mươi, và có giai đoạn hai miền không dùng cùng một giờ. Với người sinh vào những giai đoạn ấy, câu hỏi đầu tiên không phải là "tra bảng nào", mà là giờ ghi trên giấy khai sinh được ghi theo đồng hồ nào.
Đây là thứ không tra bảng ra được. Nếu quan trọng thì phải hỏi lại người nhà, và chấp nhận rằng nhiều trường hợp không còn cách nào xác định chắc.
Giờ ghi lại vốn đã không chính xác
Ngay cả khi mọi phép quy đổi đều đúng, còn một lớp nữa ít ai nhắc: giờ sinh ghi trên giấy thường là giờ người ta ghi lại, không phải giờ đo chính xác.
- Nhiều trường hợp ghi tròn số — 7 giờ, 8 giờ, 12 giờ.
- Có nơi ghi giờ làm thủ tục thay vì giờ sinh.
- Sinh ở nhà thì giờ thường do người nhà nhớ lại.
- Giấy tờ chép lại nhiều lần thì con số có thể đã lệch.
Nói cách khác: nếu ca sinh của bạn nằm cách ranh giới canh giờ chưa tới nửa tiếng, thì kết luận dựa vào canh giờ ấy vốn đã đứng trên nền không chắc.
Ranh giới giữa hai canh giờ
Một chi tiết nhỏ mà hậu quả không nhỏ: hai canh giờ liền nhau chia nhau một mốc, và các nguồn không thống nhất mốc đó thuộc về bên nào. Sinh đúng 15 giờ là cuối giờ Mùi hay đầu giờ Thân?
Cách nhiều người làm là ghi nhận cả hai khả năng thay vì ép chọn một. Nếu hai cách cho hai kết luận khác hẳn nhau, thì điều đáng nói ra là trường hợp này không xác định được — chứ không phải chọn bên nào nghe thuận tai hơn.
Giờ Tý và chuyện đổi ngày
Giờ Tý nằm vắt qua nửa đêm, nên nó kéo theo một câu hỏi lớn hơn: người sinh lúc 23 giờ 30 thuộc về ngày hôm đó hay ngày hôm sau?
- Có cách tính coi ngày đổi tại nửa đêm, nên nửa đầu giờ Tý vẫn thuộc ngày cũ.
- Có cách coi ngày đổi ngay tại đầu giờ Tý, tức từ 23 giờ đã sang ngày mới.
Hai cách này không lệch nhau một canh giờ — chúng lệch nhau cả một ngày, kéo theo cả can chi ngày. Đây là chỗ đáng hỏi rõ nhất khi ca sinh rơi vào quãng đó.
Giờ nào thì đỡ rắc rối
Ngược lại, nếu ca sinh nằm giữa một canh giờ — cách hai đầu mốc chừng bốn mươi phút trở lên — thì mọi cách quy đổi ở trên đều cho cùng một kết quả. Lúc đó khỏi cần lo mấy chuyện này.
Nên việc đầu tiên đáng làm là xem ca sinh của mình rơi vào đâu: giữa canh thì yên tâm, sát mốc thì mới cần đi hết bốn câu hỏi ở trên.
Bốn chỗ nên hỏi khi hai nguồn lệch nhau
- Lấy giờ Tý bắt đầu từ mấy giờ — 23 giờ hay 0 giờ?
- Có bù chênh lệch theo kinh độ nơi sinh không?
- Giờ đưa vào là giờ đồng hồ lúc đó, hay đã quy về giờ hiện hành?
- Ngày có đổi tại nửa đêm hay tại đầu giờ Tý? Đây là chỗ hay làm lệch cả ngày, không chỉ lệch giờ.
Bốn câu này thường giải thích được toàn bộ chênh lệch — và nếu một bên không trả lời được, thì bạn biết bên nào đang tra máy móc.
Ghi lại thế nào cho về sau còn dùng
Với một người trong nhà, nên ghi đủ: ngày và giờ đúng như trên giấy tờ, nơi sinh (tỉnh, thành), nguồn của thông tin — giấy khai sinh, sổ bệnh viện, hay người nhà nhớ lại.
Ghi cả nguồn là phần quan trọng nhất, vì nó cho người đọc sau này biết con số ấy chắc tới đâu.
Ba điều gọn lại
- Hệ cổ gắn với mặt trời tại chỗ, đồng hồ gắn với múi giờ — hai thứ không trùng nhau, và đó là nguồn chênh lệch đầu tiên.
- Múi giờ ở Việt Nam từng thay đổi, nên với người sinh giai đoạn ấy phải hỏi giờ đó ghi theo đồng hồ nào.
- Giờ trên giấy vốn đã là giờ ghi lại — sát ranh giới canh giờ thì mọi kết luận đứng trên nền không chắc.