Đổi ngày âm sang dương: cách làm và bốn chỗ hay sai
Đổi một ngày âm sang dương nghe như việc của một cái ứng dụng: gõ vào, bấm nút, ra kết quả. Nhưng ai từng phải tra một ngày giỗ của cụ sinh từ đầu thế kỷ trước, hoặc phải đối chiếu hai nguồn cho ra hai ngày khác nhau, đều biết việc này có mấy chỗ bẫy.
Bài này mô tả cách làm, bốn chỗ hay sai, và cách ghi lại để lần sau khỏi tra lại từ đầu.
Hai việc khác nhau: đổi xuôi và đổi ngược
Đổi xuôi là từ ngày dương ra ngày âm. Việc này gọn, vì một ngày dương cụ thể chỉ ứng với đúng một ngày âm. Bạn cần ba con số — ngày, tháng, năm dương — và kết quả là một ngày âm kèm tháng âm, năm âm.
Đổi ngược là từ ngày âm ra ngày dương. Việc này khó hơn hẳn, vì một ngày âm không tự nó xác định được năm, và trong âm lịch có tháng nhuận — tức là có năm xuất hiện hai tháng cùng số. Muốn đổi ngược cho ra một kết quả duy nhất, bạn phải biết cả năm và phải biết ngày đó thuộc tháng thường hay tháng nhuận.
Đây là lý do rất nhiều ngày giỗ ghi trong nhà không đổi ngược được: sổ chỉ ghi "mười hai tháng Tám" mà không ghi năm, nên ngày đó ứng với một dãy các ngày dương khác nhau qua các năm.
Bốn chỗ hay sai
Quên tháng nhuận. Đây là lỗi phổ biến nhất khi đổi ngược. Nếu năm đó có tháng nhuận trùng với tháng bạn đang tra, thì có hai ngày dương ứng với cùng một ngày âm. Không nói rõ tháng nào thì kết quả có thể lệch cả tháng.
Ngày sát nửa đêm. Quy ước về thời điểm bắt đầu một ngày không giống nhau giữa các cách tính, nên một sự kiện xảy ra vào khoảng gần nửa đêm có thể được xếp vào ngày này hoặc ngày kia tuỳ nguồn. Với việc cần chính xác thì phải ghi cả giờ, đừng chỉ ghi ngày.
Múi giờ dùng để tính. Âm lịch được tính từ các hiện tượng thiên văn, và thời điểm của chúng quy về múi giờ nào thì có thể làm ngày âm lệch một ngày. Đây là lý do một số nguồn cho ra kết quả khác nhau đúng một ngày — chúng không sai, chúng tính theo mốc khác nhau.
Mốc càng xa càng lệch nhiều. Với ngày trong vài chục năm gần đây, các nguồn hầu như khớp. Với mốc xa hơn, khác biệt về cách tính và về dữ liệu gốc lớn dần, nên hai bảng tra có thể cho hai kết quả. Đừng mặc định rằng một kết quả tra được là con số duy nhất đúng.
Cách làm cho một ca cụ thể
Với một ngày giỗ chỉ có ngày và tháng âm, trình tự đỡ mất công nhất như sau.
Trước hết, tìm cho ra năm. Hỏi người trong nhà về năm mất, hoặc tra từ bia mộ, sổ nhà thờ họ, giấy tờ cũ. Không có năm thì mọi việc sau đó chỉ là ước lượng.
Sau đó, xác định ngày đó thuộc tháng thường hay tháng nhuận, nếu năm ấy có tháng nhuận trùng số. Người lớn tuổi trong nhà thường nhớ được chi tiết này vì nó gắn với một sự kiện khác trong năm.
Rồi mới tra bằng ít nhất hai nguồn độc lập. Hai nguồn khớp nhau thì yên tâm; lệch một ngày thì ghi lại cả hai và ghi rõ nguồn nào cho kết quả nào.
Cuối cùng, đối chiếu với một mốc khác nếu có. Ví dụ nếu nhà nhớ rằng hôm đó là ngày trong tuần nào, hoặc gần một dịp lễ nào, thì đó là phép kiểm rất hữu ích và thường loại được một trong hai kết quả.
Ghi trong nhà thì nên ghi gì
Một dòng ghi đủ dùng gồm bốn phần: ngày âm, năm âm, ngày dương tương ứng, và nguồn bạn đã dùng để đổi.
Phần thứ tư hay bị bỏ, và chính nó là phần cứu bạn về sau. Khi người khác trong nhà tra ra một ngày khác, câu hỏi đầu tiên sẽ là ai tra bằng gì — có ghi thì trả lời được ngay, không ghi thì lại phải làm lại từ đầu.
Nếu nhà làm giỗ theo âm lịch thì giữ ngày âm làm gốc và đổi ra dương mỗi năm, chứ đừng cố định một ngày dương. Còn nếu nhà đã chuyển sang làm theo dương lịch cho tiện, hãy ghi rõ quyết định đó vào sổ — nếu không, vài chục năm sau con cháu sẽ tranh luận xem cụ mất ngày nào mà không ai biết đã có một lần đổi cách.
Về mấy ứng dụng lịch
Phần lớn ứng dụng lịch âm cho kết quả giống nhau với các mốc gần, và chúng đủ dùng cho việc thường ngày. Chỗ cần thận trọng là khi tra mốc xa hoặc khi hai ứng dụng lệch nhau.
Điều nên biết: một ứng dụng hiện ra một con số nhưng hiếm khi nói nó tính theo mốc nào và dựa trên dữ liệu nào. Vì vậy hai ứng dụng khác nhau không phải là hai nguồn độc lập nếu chúng cùng dùng một bộ dữ liệu. Muốn đối chiếu cho chắc, nên tìm một nguồn thuộc loại khác hẳn — sách lịch in, bảng tra của cơ quan chuyên môn — thay vì tra ba ứng dụng rồi thấy khớp mà yên tâm.
Và luôn nhớ rằng con số ứng dụng đưa ra là một kết quả tính toán, không phải một bản ghi lịch sử. Với mốc xa, bản ghi trong gia phả hoặc trên bia đôi khi đáng tin hơn.
Khi không tìm được năm
Có những ngày giỗ chỉ còn ngày và tháng âm, không ai nhớ năm. Trong trường hợp này, nhiều gia đình chọn cách giữ nguyên nếp: làm theo đúng ngày âm ấy hằng năm, không cần đổi ra dương.
Đó là cách xử vừa đúng với truyền thống vừa tránh được mọi rắc rối của việc đổi ngược. Nếu cần một ngày dương để đặt lịch nhắc, thì mỗi năm đổi một lần cho năm đó — việc này dễ và luôn cho kết quả duy nhất.
Điều nên tránh là suy một năm nào đó rồi ghi vào sổ như thể đã xác định được. Ghi "không rõ năm" là một dòng trung thực và vẫn dùng được; một năm đoán bừa thì vài thế hệ sau sẽ được đọc như dữ kiện.
Dựng một bảng tra cho riêng nhà mình
Nếu nhà có nhiều ngày phải nhớ — giỗ ông bà, giỗ họ, ngày kỵ — thì tra lại mỗi năm là việc lặp đi lặp lại và rất dễ sót.
Cách gọn là làm một bảng, mỗi dòng một người: tên, quan hệ, ngày âm, năm âm nếu biết, ngày dương của năm nay, và nguồn đã dùng. Đầu mỗi năm chỉ cần cập nhật một cột duy nhất là cột ngày dương.
Bảng này nên để ở chỗ nhiều người trong nhà mở được, không nằm trong điện thoại của một người. Và nên có một bản in dán ở đâu đó trong nhà, vì người lớn tuổi thường không mở được tệp trên máy.
Khi gia phả và bia mộ ghi khác nhau
Chuyện này gặp nhiều hơn người ta tưởng, nhất là với các mốc trước đây khi việc ghi chép chưa thống nhất.
Bia mộ thường được khắc muộn hơn thời điểm thật, đôi khi rất lâu sau, nên nó có thể chép lại một sai sót đã có trước đó. Gia phả thì tuỳ người ghi và tuỳ lần sao chép. Cả hai đều là bản ghi của con người, và không có bản nào mặc nhiên đúng hơn bản kia.
Cách xử là ghi cả hai, kèm chỗ lấy, rồi để ngỏ. Đừng sửa bia theo gia phả hay sửa gia phả theo bia chỉ để cho khớp — làm vậy là xoá mất dấu vết duy nhất cho thấy ở đây từng có một điểm chưa rõ.
Ba điều gọn lại
Một, đổi xuôi thì đơn giản, đổi ngược mới khó — vì cần biết năm và cần biết có tháng nhuận hay không.
Hai, hai nguồn lệch nhau một ngày thường không phải là một bên sai, mà là hai mốc tính khác nhau. Ghi lại cả hai kèm nguồn.
Ba, giữ ngày âm làm gốc nếu nhà làm giỗ theo âm, và ghi rõ vào sổ mọi lần nhà đổi cách tính.