Tra ngày giờ cho một việc đã qua: dùng vào việc gì, và chỗ dễ sai
Phần lớn việc tra ngày giờ là tra cho phía trước: chọn ngày làm việc lớn, xem tháng tới có gì. Nhưng có một nhóm việc đi ngược lại — tra một ngày đã qua, có khi qua rất lâu.
Ghi lại ngày giỗ cho đúng. Điền ngày sinh của ông bà vào gia phả. Đối chiếu một ngày ghi trong giấy tờ cũ. Hoặc đơn giản là muốn biết cái ngày mình nhớ mang máng ấy rơi vào ngày âm nào.
Việc này khó hơn tra xuôi, và khó ở chỗ ít ai ngờ.
Chỗ khó không nằm ở phép đổi
Người ta hay nghĩ khó là ở chỗ tính toán. Thực ra phần tính thì công cụ làm được.
Chỗ khó nằm ở dữ kiện đầu vào: cái ngày bạn đang cầm có chắc là ngày đúng không, và nó là ngày theo lịch nào.
Tra xuôi thì bạn biết chắc mình đang đứng ở ngày nào. Tra ngược thì bạn dựa vào một tờ giấy cũ, một trí nhớ, hoặc một lời kể — và cả ba đều có thể lệch.
Bốn cái ngày có thể khác nhau
Với một sự việc trong quá khứ, thường tồn tại nhiều hơn một cái ngày:
Ngày việc thật sự xảy ra.
Ngày được ghi vào giấy tờ. Hai cái này lệch nhau là chuyện thường, nhất là với những giấy tờ làm sau nhiều ngày hoặc làm lại về sau.
Ngày âm mà gia đình dùng để giỗ chạp. Đây có thể là ngày chuyển đổi từ ngày dương, hoặc là ngày gia đình vẫn nhớ theo âm lịch ngay từ đầu.
Ngày người nhà nhớ. Thường gắn với một mốc khác — trước Tết mấy hôm, sau mùa gặt, năm đó nhà có việc gì.
Trước khi tra, phải biết mình đang cầm cái nào trong bốn cái đó. Nhầm vai thì mọi bước sau đều lệch, mà lại lệch một cách không ai phát hiện.
Đổi âm dương cho một ngày xa
Với ngày gần thì các nguồn thường khớp. Đi lùi càng xa thì khả năng lệch càng tăng, vì mỗi nguồn có thể dựa trên một bộ dữ liệu khác nhau.
Cách làm cho chắc: tra ở hai nguồn độc lập. Khớp thì yên tâm; lệch thì đó cũng là thông tin — bạn biết ngay là mình đang ở vùng không chắc chắn, và nên ghi lại cả hai kết quả thay vì chọn bừa.
Cũng nên để ý phần nói về tháng nhuận. Một năm có tháng nhuận thì cùng một tên tháng xuất hiện hai lần, và đây là chỗ các bản ghi cũ hay không nói rõ.
Giờ thì khó hơn ngày nhiều
Nếu ngày còn có giấy tờ để bám, thì giờ gần như luôn dựa vào lời kể.
Mấy chỗ làm giờ trong quá khứ kém chắc chắn: người kể nhớ theo “lúc gà gáy”, “lúc trưa”, “lúc đèn vừa lên” chứ không theo đồng hồ; giấy tờ cũ nhiều khi không ghi giờ; và cách quy giờ kể sang canh giờ thì mỗi nguồn một kiểu.
Nên với giờ, việc trung thực nhất là ghi lại đúng như người ta kể — giữ nguyên câu “khoảng lúc gà gáy” thay vì tự quy thành một con số. Câu gốc giữ được mức không chắc chắn; con số thì làm mất nó đi mà không thêm gì.
Khi ba người nhớ ba ngày khác nhau
Rất hay gặp, và không phải vì ai nhớ nhầm hết.
Thường thì mỗi người nhớ một cái ngày khác trong bốn cái kể trên, hoặc mỗi người nhớ theo một lịch khác. Nên việc đầu tiên không phải là chọn ai đúng mà là hỏi từng người xem họ nhớ dựa vào đâu: theo giấy, theo lời cha mẹ kể, hay theo một mốc khác.
Sau khi biết nguồn thì bức tranh thường sáng ra. Và nếu vẫn không thống nhất được thì ghi cả ba, kèm nguồn của từng cái — đó là một bản ghi trung thực, còn một con số duy nhất được chọn bừa thì không.
Riêng với ngày giỗ, phần chốt không thuộc về việc tra cứu mà thuộc về gia đình. Nhà đã cúng vào một ngày suốt nhiều năm thì việc đổi hay không đổi là quyết định của người trong nhà, không phải kết luận của một bảng tra.
Ghi lại kèm mức chắc chắn
Đây là việc làm cho bản ghi của bạn còn dùng được sau vài chục năm.
Mỗi mục nên có: ngày ghi được, lịch nào, nguồn (giấy tờ nào, ai kể), và một chữ chỉ mức chắc — chắc, khá chắc, hay chỉ là phỏng đoán.
Chữ cuối cùng là chữ quý nhất và cũng hay bị bỏ. Người đời sau đọc một con số trần sẽ mặc định đó là con số chắc chắn, rồi xây tiếp lên nó. Một chữ “phỏng đoán” giữ cho cả chuỗi khỏi lệch.
Đừng dùng kết quả tra ngược để luận về người đã khuất
Một điều nên tự dặn.
Khi tra được ngày giờ sinh của một người đã mất, rất dễ đi tiếp một bước nữa: luận ra tính cách, luận ra đời họ đã thế này thế kia. Việc đó vừa dựa trên dữ kiện không chắc, vừa nói về một người không còn ở đó để đính chính.
Giá trị của việc tra ngược nằm ở chỗ khác và đủ lớn rồi: để nhớ đúng ngày, để con cháu còn biết, để giấy tờ trong nhà khớp nhau. Đó là những việc kiểm được và có ích thật.
Ba điều gọn lại
Một, chỗ khó của tra ngược không phải phép đổi mà là dữ kiện đầu vào — phải biết mình đang cầm cái ngày nào trong bốn cái có thể có.
Hai, tra ở hai nguồn độc lập; lệch nhau thì ghi cả hai thay vì chọn bừa, vì lệch cũng là thông tin.
Ba, ghi kèm nguồn và mức chắc chắn. Người đời sau đọc một con số trần sẽ tưởng đó là con số chắc, rồi xây tiếp lên nó.