Hai mươi bốn tiết khí: bảng tra và vì sao chúng theo dương lịch
Thanh minh luôn rơi vào khoảng đầu tháng 4 dương lịch. Lập xuân luôn rơi vào khoảng đầu tháng 2. Trong khi Tết thì năm nào cũng một ngày khác. Vì tiết khí không phải ngày âm lịch — nó tính theo mặt trời. Bài này giải thích chỗ đó và đưa bảng tra cho tiện.
Tiết khí là gì
Một năm được chia thành hai mươi bốn chặng, mỗi chặng ứng với một vị trí của mặt trời trên đường hoàng đạo, cách nhau đúng mười lăm độ. Đi hết ba trăm sáu mươi độ là hết một vòng năm.
Vì nó bám theo mặt trời nên nó bám theo mùa, và cũng vì vậy nó rơi vào những ngày dương lịch gần cố định — thường chỉ xê dịch một hai ngày giữa các năm.
Đây chính là lý do lịch cũ trong vùng được gọi là lịch âm dương: phần tháng theo tuần trăng, phần tiết khí theo mặt trời. Hai phần cùng nằm trong một quyển lịch, và lẫn hai phần này là nguồn của rất nhiều nhầm lẫn.
Bảng hai mươi bốn tiết khí
Xếp theo bốn mùa, kèm khoảng ngày dương lịch thường gặp. Ngày cụ thể từng năm phải tra lịch năm đó — bảng này chỉ cho biết nó rơi vào quãng nào.
Mùa xuân: Lập xuân (khoảng đầu tháng 2) · Vũ thuỷ (giữa tháng 2) · Kinh trập (đầu tháng 3) · Xuân phân (khoảng 20–21 tháng 3) · Thanh minh (đầu tháng 4) · Cốc vũ (khoảng 20 tháng 4).
Mùa hạ: Lập hạ (đầu tháng 5) · Tiểu mãn (khoảng 21 tháng 5) · Mang chủng (đầu tháng 6) · Hạ chí (khoảng 21 tháng 6) · Tiểu thử (đầu tháng 7) · Đại thử (khoảng 22–23 tháng 7).
Mùa thu: Lập thu (đầu tháng 8) · Xử thử (khoảng 23 tháng 8) · Bạch lộ (đầu tháng 9) · Thu phân (khoảng 22–23 tháng 9) · Hàn lộ (đầu tháng 10) · Sương giáng (khoảng 23 tháng 10).
Mùa đông: Lập đông (đầu tháng 11) · Tiểu tuyết (khoảng 22 tháng 11) · Đại tuyết (đầu tháng 12) · Đông chí (khoảng 21–22 tháng 12) · Tiểu hàn (đầu tháng 1) · Đại hàn (khoảng 20 tháng 1).
Bốn mốc quan trọng nhất về mặt thiên văn là hai phân và hai chí: Xuân phân, Thu phân — ngày và đêm gần bằng nhau; Hạ chí — ngày dài nhất ở bắc bán cầu; Đông chí — ngày ngắn nhất.
Tên tiết khí tả khí hậu ở đâu
Đây là chỗ nên nói thẳng: bộ tên này hình thành ở vùng lưu vực Hoàng Hà, nơi có bốn mùa rõ và có tuyết. Nên "Tiểu tuyết", "Đại tuyết", "Sương giáng" tả thời tiết ở đó, không tả thời tiết Việt Nam.
Ở ta, phần lớn miền Nam gần như không có mùa đông theo nghĩa đó, còn miền Bắc thì lệch pha so với bảng gốc. Vì vậy:
Đừng đọc tên tiết khí như dự báo thời tiết. Nó là mốc thiên văn, còn thời tiết thì tra dự báo.
Kinh nghiệm nhà nông ở từng vùng mới là cái đáng nghe cho việc gieo trồng. Nông lịch ở mỗi vùng Việt Nam đã điều chỉnh theo thực tế địa phương qua nhiều đời, và nó khác bảng gốc.
Điều còn đúng ở mọi nơi là độ dài ngày và góc mặt trời: quanh Hạ chí mặt trời lên cao nhất và ngày dài nhất, quanh Đông chí thì ngược lại. Cái đó có ích thật cho chuyện nắng vào nhà tới đâu, và nó không phụ thuộc vùng miền theo kiểu thời tiết.
Vì sao tiết khí quan trọng trong tra cứu
Ba chỗ dùng thường gặp:
Mốc đổi năm. Nhiều phép luận lấy Lập xuân làm mốc sang năm mới chứ không lấy mùng một Tết. Hai mốc cách nhau có khi vài tuần, nên người sinh trong khoảng giữa sẽ được xếp vào hai tuổi khác nhau tuỳ sách. Biết vậy thì hết ngạc nhiên khi hai nơi tra ra hai kết quả.
Mốc đổi tháng. Địa chi của tháng gắn với tiết khí, không gắn với mùng một âm lịch — tức là "tháng" trong nhiều phép luận là tháng tiết lệnh, đổi vào ngày bắt đầu một tiết. Người quen nghĩ theo tháng âm hay nhầm chỗ này.
Tháng nhuận. Cách đặt tháng nhuận trong lịch âm dương dựa vào chuyện tháng đó có chứa một loại mốc tiết khí nhất định hay không. Nên tiết khí không chỉ là thông tin phụ — nó tham gia vào chính việc dựng quyển lịch.
Tiết khí trong đời sống hằng ngày
Bỏ qua phần luận đoán, bảng này vẫn có mấy chỗ dùng được rất cụ thể vì nó bám theo mặt trời.
Nắng vào nhà. Quanh Hạ chí mặt trời lên cao nhất nên nắng vào nhà ít và ngắn; quanh Đông chí mặt trời thấp nên nắng xiên vào sâu trong phòng. Ai định kê bàn làm việc cạnh cửa sổ hoặc tính làm mái che thì đây là con số đáng nhìn — chứ đừng chỉ nhìn tình trạng nắng của đúng hôm đi xem nhà.
Giờ nắng gắt. Mặt trời lên cao nhất quanh giữa trưa theo giờ mặt trời, mà giờ mặt trời lệch với giờ đồng hồ tuỳ vị trí trong múi giờ. Nên "chính ngọ" trên đồng hồ và lúc nắng gắt nhất không phải lúc nào cũng trùng.
Tảo mộ. Tiết Thanh minh rơi vào đầu tháng 4 dương lịch hằng năm, nên việc này lên lịch trước được — khác với những việc gắn ngày âm.
Các dịp gắn mốc thiên văn. Đông chí và hai ngày phân là mốc có ý nghĩa trong nhiều nền văn hoá, và nhiều tập tục theo mùa neo vào đó chứ không neo vào ngày âm.
Lưu bảng tra thế nào cho dùng được lâu
Đây là việc của người làm tra cứu, và làm một lần thì dùng được nhiều năm:
Ghi rõ nguồn và múi giờ ngay trên bảng bạn lưu. Một bảng không ghi múi giờ là một bảng sẽ gây tranh cãi về sau, và lúc đó không truy lại được.
Lưu cả giờ phút, đừng chỉ lưu ngày. Cắt bớt thông tin thì không lấy lại được, còn giữ thừa thì không hại gì.
Ghi ngày mình lấy dữ liệu về. Vài năm sau bạn sẽ muốn biết bảng này lấy lúc nào và từ đâu.
Đừng chép tay lại số. Chép tay là nơi sai số lọt vào — chính là chuyện đã xảy ra với các bảng lưu truyền qua nhiều đời.
Ghi rõ bảng dùng cho vùng nào. Bảng tính cho một múi giờ khác thì vẫn đọc được, miễn là bạn biết nó tính cho đâu.
Vì sao hai nguồn tra ra hai ngày khác nhau
Ba lý do thường gặp, và không lý do nào là "một bên sai":
Múi giờ. Thời điểm bắt đầu một tiết là một mốc có giờ phút cụ thể. Quy về múi giờ khác nhau thì có khi rơi sang ngày khác — chuyện này xảy ra khi mốc nằm sát nửa đêm.
Lấy ngày hay lấy giờ. Có bảng chỉ ghi ngày, có bảng ghi cả giờ phút. Phép luận cần độ chính xác tới giờ thì phải dùng loại thứ hai.
Bảng cũ tính gần đúng. Một số bảng lưu truyền tính theo công thức xấp xỉ, sai vài giờ so với tính thiên văn hiện nay.
Cách xử gọn: chọn một nguồn có ghi rõ múi giờ và ghi cả giờ phút, rồi dùng nhất quán một nguồn đó. Trộn nhiều nguồn là tự tạo mâu thuẫn.
Tóm lại
Hai mươi bốn tiết khí chia năm theo vị trí mặt trời, mỗi chặng mười lăm độ, nên chúng rơi vào những ngày dương lịch gần cố định — khác hẳn ngày âm lịch vốn theo tuần trăng.
Tên tiết khí tả khí hậu vùng Hoàng Hà, đừng đọc như dự báo thời tiết cho Việt Nam. Trong tra cứu thì tiết khí quyết định mốc đổi năm ở phái dùng Lập xuân, mốc đổi tháng tiết lệnh, và cả cách đặt tháng nhuận. Hai nguồn lệch nhau thường vì múi giờ hoặc vì bảng cũ tính xấp xỉ — chọn một nguồn ghi rõ múi giờ và giờ phút rồi dùng nhất quán.