Gian, buồng, sảnh, hiên, chái: mấy chữ chỉ không gian trong nhà

Đọc sách cũ hoặc nghe người lớn tả nhà, ta gặp một loạt chữ chỉ không gian: gian, buồng, sảnh, hiên, chái, hè. Người trẻ hiểu lờ mờ, và khi đọc tài liệu thì mỗi chữ hiểu sai một chút là cả đoạn lệch nghĩa.

Bài này gom mấy chữ hay gặp, nói nghĩa thường dùng và chỗ chúng bị dùng lẫn.

Gian

• Đơn vị đếm của nhà truyền thống — khoảng nằm giữa hai hàng cột.
• "Nhà ba gian" là đếm theo cột, không phải đếm theo phòng có vách.
• Gian giữa thường là nơi trang trọng nhất trong nếp nhà cũ.
• Nay cũng dùng theo nghĩa rộng: gian bếp, gian hàng.
• Đọc sách cũ thì hiểu theo nghĩa cột, đọc văn nay thì hiểu theo nghĩa khoảng.

Buồng

1. Chỉ phòng nhỏ, kín, riêng tư — buồng ngủ, buồng tắm.
2. Nay nhiều nơi dùng "phòng" thay cho "buồng", nhất là ở thành thị.
3. Chữ buồng vẫn sống trong một số cách nói và trong văn viết cũ.
4. Không phải chữ quê mùa, chỉ là chữ cũ hơn.
5. Đọc tài liệu cũ thì "buồng" gần như luôn là phòng.

Sảnh

• Không gian rộng ngay lối vào, dùng để đón và để đi qua.
• Nay hay gặp ở chung cư, khách sạn, văn phòng.
• Nhà ở nhỏ ít khi có sảnh thật — chỗ đó thường chỉ là lối vào.
• Trang bán nhà hay gọi to lên thành "sảnh" cho sang; đọc số đo mới biết thật hay không.
• Sảnh khác tiền sảnh và hành lang ở chỗ nó là điểm dừng, không phải đường đi.

Hiên và hè

1. Hiên là phần có mái che chạy dọc mặt nhà, nửa trong nửa ngoài.
2. Hè cũng chỉ khoảng ấy trong nhiều cách nói, tuỳ vùng.
3. Cả hai đều là chỗ chuyển tiếp giữa trong nhà và ngoài sân.
4. Đây là phần rất hữu dụng ở khí hậu ta: che nắng, chắn mưa tạt, chỗ ngồi hóng.
5. Nhà phố nay gần như mất phần này — đó là một mất mát thật về công năng.

Chái

• Phần nhà nhỏ thêm vào bên hông nhà chính.
• Thường dùng làm bếp, kho, chỗ để nông cụ.
• Không phải một gian đầy đủ, mái thường thấp hơn.
• Đọc tả nhà cũ mà gặp chữ này thì hình dung phần phụ, không phải phần chính.
• Nay hiếm gặp trong nhà thành thị.

Sân, vườn, ngõ

1. Sân là khoảng trống có nền, thường ngay trước nhà.
2. Vườn là phần đất trồng cây, có thể trước, sau hoặc quanh nhà.
3. Ngõ là lối đi dẫn vào, có thể chung nhiều nhà.
4. Ba chữ này hay bị dùng lẫn khi rao bán nhà.
5. Hỏi số đo và ranh giới thay vì tin chữ dùng trong tin rao.

Mấy chữ trong tin rao nhà

• "Thoáng", "rộng rãi", "view đẹp" đều không có số — hỏi số đo.
• "Phòng" trong tin rao có khi là góc ngăn bằng tủ, không có vách thật.
• "Sân thượng" có khi là chiếu nghỉ mở ra mái.
• "Gác lửng" có nhiều mức chiều cao — hỏi cao bao nhiêu, đứng thẳng được không.
• Đi xem tận nơi và mang thước là cách giải nghĩa chắc chắn nhất.

Vì sao nên dùng chữ cho đúng

1. Đọc tài liệu cũ không bị hiểu lệch.
2. Nói chuyện với thợ và với người lớn tuổi thì cùng một chữ hiểu cùng một nghĩa.
3. Ghi chép về nhà mình chính xác hơn, đời sau đọc lại còn hiểu.
4. Đỡ bị chữ trong tin rao dẫn đi.
5. Chữ chuẩn không làm bạn khó gần, nó chỉ làm câu nói rõ hơn.

Mấy chữ chỉ phần che chắn

• Vách — tấm ngăn nhẹ, không chịu lực, có thể tháo được.
• Tường — phần xây, có loại chịu lực có loại không; đây là chỗ hay nhầm khi định đập.
• Bình phong — tấm chắn đặt rời, chắn tầm nhìn chứ không chắn lối.
• Rèm và mành — che sáng và che tầm nhìn, tháo lắp dễ.
• Hỏi rõ đang nói vách hay tường trước khi bàn chuyện sửa.

Mấy chữ chỉ phần trên cao

1. Trần — mặt phía trên của phòng, nhìn từ trong lên.
2. Mái — phần che phía ngoài cùng, nhìn từ ngoài vào.
3. Gác — sàn thêm ở trên, có thể là gác lửng hoặc gác xép.
4. Sân thượng — mặt bằng trên cùng, đi lại được.
5. Trần và mái không phải một — giữa hai lớp thường có khoảng trống.

Chữ chỉ lối đi

• Hành lang — lối đi trong nhà hoặc trong toà nhà, hai bên có phòng.
• Lối vào — đoạn từ cổng tới cửa chính.
• Chiếu nghỉ — mặt bằng ngang giữa hai vế cầu thang.
• Thềm — bậc hoặc mặt bằng ngay trước cửa.
• Gọi đúng mấy chữ này thì chỉ đường cho thợ và cho khách đều gọn.

Chữ khác nhau theo vùng

1. Cùng một phần nhà, mỗi miền một cách gọi — chuyện rất thường.
2. Không có cách gọi nào sai, chỉ là khác vùng.
3. Nói chuyện với thợ ở vùng khác thì mô tả thêm cho chắc.
4. Chỉ tay hoặc chụp ảnh là cách giải quyết nhanh nhất.
5. Ghi vào bản vẽ bằng chữ mình quen, kèm một ảnh.

Khi đọc bản vẽ và hồ sơ

• Bản vẽ kỹ thuật dùng chữ chuyên ngành, không dùng chữ dân gian.
• Diện tích tim tường và diện tích thông thuỷ là hai con số khác nhau — hỏi rõ đang nói cái nào.
• Phần ghi chú trên bản vẽ thường giải nghĩa ký hiệu.
• Không hiểu chữ nào thì hỏi người lập bản vẽ, đừng đoán.
• Ghi lại nghĩa đã hỏi vào bản ghi của nhà mình.

Lập một trang từ vựng cho nhà mình

1. Vẽ mặt bằng rồi ghi tên từng phần theo cách nhà bạn gọi.
2. Kèm ảnh chụp mỗi khu vực — ảnh nói rõ hơn chữ.
3. Dùng trang này khi gọi thợ, khi mô tả cho người giao hàng.
4. Người mới về nhà đọc là hiểu ngay cách cả nhà gọi tên các chỗ.
5. Cất cùng chỗ với giấy tờ nhà.

Ba việc không phụ thuộc chữ dùng

• Số đo thật thì phải tự đo.
• Kết cấu công trình thì hỏi người có chuyên môn xây dựng.
• Diện tích trên giấy tờ thì theo hồ sơ.

Ba dòng trên lặp ở nhiều bài trong mục này, và lặp là cố ý.

Mấy chữ này không phải kiến thức hàn lâm, chúng là công cụ để nói cho nhau hiểu. Gọi đúng tên phần nhà thì thợ báo giá đúng, người bán mô tả khó lòng nói quá, và ghi chép của bạn vài chục năm sau vẫn đọc được.