Tả, hữu, tiền, hậu, thượng, hạ: đứng ở đâu mà nói
Đọc sách cũ, gặp câu kiểu "bên tả có thế này, bên hữu có thế kia". Câu ấy chỉ dùng được khi trả lời được một câu hỏi: tả và hữu của ai, đứng ở đâu, quay mặt về hướng nào?
Đây là nhóm chữ gây đảo ngược nhiều nhất trong lúc đọc, và cũng là nhóm ít được giải thích nhất.
Sáu chữ hay gặp
- Tả — bên trái.
- Hữu — bên phải.
- Tiền — phía trước.
- Hậu — phía sau.
- Thượng — trên.
- Hạ — dưới.
Ba cặp này nghe đơn giản, nhưng cả sáu đều là từ chỉ vị trí tương đối — chúng không có nghĩa nếu không biết mốc.
Mốc thứ nhất: đứng ở đâu
Với một ngôi nhà, "bên trái" có thể là:
- Trái của người đứng trong nhà nhìn ra — cách thường gặp trong nhiều tài liệu.
- Trái của người đứng ngoài nhìn vào — cách người ta hay dùng khi tả cho khách.
- Trái theo bản vẽ — tức là trái trên tờ giấy, phụ thuộc vào hướng đặt bản vẽ.
Ba cách này cho ba kết quả, và hai trong ba là ngược nhau. Đây là lý do hai người cùng đọc một đoạn có thể làm ngược nhau hoàn toàn.
Mốc thứ hai: quay mặt về đâu
Trong nhiều đoạn viết về thế đất, mốc không phải là người đọc mà là chính ngôi nhà hoặc chính huyệt — nó "quay mặt" về hướng nào thì tả hữu tính theo hướng đó.
Cách hiểu này giải thích vì sao một số câu nghe lạ khi ta tự đặt mình vào vị trí người đọc. Chủ thể của câu không phải là bạn.
Thượng và hạ: không chỉ là trên dưới
- Nghĩa không gian — tầng trên, tầng dưới; phần cao, phần thấp của thế đất.
- Nghĩa dòng chảy — thượng nguồn, hạ nguồn.
- Nghĩa thứ bậc — trên dưới trong trật tự, không liên quan tới độ cao.
- Nghĩa trong sách — quyển thượng, quyển hạ; chỉ là phần trước và phần sau.
Gặp chữ này, việc đầu tiên là hỏi đang nói về không gian, về nước, về thứ bậc, hay về phần sách.
Tiền và hậu trong nhà hôm nay
Với nhà truyền thống có sân trước sân sau thì "tiền" và "hậu" rất rõ. Với căn hộ thì không — nhiều căn chỉ có một mặt thoáng, và "mặt trước" trở thành một lựa chọn phải nói rõ.
Vì vậy khi đọc một đoạn có tiền hậu, nên tự hỏi: đoạn này viết cho dạng nhà nào, và dạng nhà mình có tương ứng không.
Mấy cặp chữ khác cũng cần mốc
- Nội và ngoại — trong và ngoài, nhưng ranh giới ở đâu: trong nhà, trong sân, trong tường rào? Mỗi đoạn một mốc.
- Cao và thấp — so với cái gì: so với đường, so với nhà bên, hay so với mực nước.
- Gần và xa — thang đo đổi hẳn giữa thế đất ngoài trời và bố trí trong một căn phòng.
- Chính và phụ — theo chức năng hay theo kích thước? Hai cách này hay cho kết quả khác nhau.
Cùng một mẹo dùng được cho cả nhóm: viết lại câu ấy kèm mốc cụ thể của mình rồi đọc xem còn đúng không.
Khi dịch từ tiếng nước ngoài
Bản dịch dễ làm lệch thêm một lớp nữa, vì người dịch cũng phải chọn mốc mà nhiều khi bản gốc không ghi. Dấu hiệu đáng dừng lại:
- Bản dịch dùng chữ trái phải rất dứt khoát trong khi bản gốc vốn mơ hồ.
- Hình vẽ kèm theo không khớp với phần chữ — thường là hình bị lật hoặc chữ bị đảo.
- Cùng một cuốn mà chương này ngược chương kia — dấu hiệu nhiều người dịch, mỗi người một mốc.
Ba cách tránh đọc ngược
- Tự viết lại bằng mốc của mình: thay "tả" bằng "phía tay trái khi tôi đứng ở cửa nhìn ra", rồi mới làm.
- Vẽ ra giấy và ghi hướng lên bản vẽ — hình có hướng thì không đảo được.
- Đọc lại đoạn đó một lần nữa với mốc ngược lại, xem câu nào vẫn có nghĩa. Nhiều khi chính nội dung sẽ nói cho bạn mốc đúng.
Ghi mốc vào sổ tra cứu của mình
Nếu bạn đang dựng một bộ ghi chép riêng, hãy quy ước một lần rồi giữ nguyên — và viết quy ước ấy ngay trang đầu:
- Tả hữu tính theo ai: người đứng trong nhà nhìn ra, hay người đứng ngoài nhìn vào.
- Bản vẽ đặt hướng nào ở trên, và ghi mũi tên hướng lên mọi hình.
- Mặt trước của nhà được xác định thế nào trong trường hợp nhà nhiều mặt thoáng.
- Khi chép lại từ nguồn khác thì ghi rõ nguồn đó dùng mốc nào, nếu biết.
Bốn dòng ấy nghe thừa lúc viết, nhưng chúng là thứ làm cho ghi chép của bạn còn đọc được sau vài năm — và đọc được bởi người khác, không chỉ bởi chính bạn lúc còn nhớ.
Khi tài liệu không nói mốc
Rất nhiều tài liệu không ghi rõ, và đó không hẳn là lỗi của người viết — trong bối cảnh gốc, người trong nghề mặc định hiểu với nhau. Vấn đề chỉ xuất hiện khi câu chữ ấy đi ra ngoài bối cảnh đó.
Cách xử trung thực: ghi chú lại rằng chỗ này chưa rõ mốc, và nếu hai cách đọc cho hai kết luận khác nhau thì nói ra cả hai, thay vì chọn bừa một rồi trình bày như thể chắc chắn.
Ba điều gọn lại
- Tả hữu tiền hậu là từ chỉ vị trí tương đối — không có nghĩa nếu không biết mốc.
- Hỏi hai mốc: đứng ở đâu, và ai đang quay mặt về hướng nào.
- Viết lại bằng mốc của mình rồi mới làm, và vẽ ra giấy có ghi hướng.