Hỏi máy trả lời tự động về phong thuỷ: dùng được tới đâu

Hỏi một máy trả lời tự động về phong thuỷ thì nhận được câu trả lời trôi chảy, mạch lạc, và rất tự tin. Vấn đề nằm đúng ở chỗ đó: giọng tự tin như nhau cho cả phần chắc chắn lẫn phần nó đang đoán.

Bài này nói cái công cụ ấy làm tốt, cái nó làm dở, và cách kiểm lại trước khi tin.

Nó làm tốt việc gì

• Giải thích một thuật ngữ bằng lời dễ hiểu, nhanh hơn tra sách.
• Vẽ bản đồ sơ lược: lĩnh vực này gồm những nhánh nào, nhánh nào nói về cái gì.
• Tóm tắt một đoạn dài mình vừa đọc mà chưa nắm.
• Soạn giúp câu hỏi để mang đi hỏi người có nghề.
• Đối chiếu hai cách nói mình đọc được ở hai nơi, xem chúng khác nhau chỗ nào.

Nó làm dở việc gì

1. Gộp nhiều trường phái thành một, vì nó học từ mọi nguồn cùng lúc.
2. Không biết nhà bạn theo nếp nào — mà nếp nhà mới là cái đúng với bạn.
3. Có thể dựng ra một trích dẫn nghe rất thật: tên sách, tên tác giả, số trang, mà không có thật.
4. Không đo được gì: không biết nhà bạn sáng tối ra sao, hướng thế nào.
5. Không nói "tôi không biết" đủ thường xuyên, trừ khi bạn hỏi thẳng.

Cách kiểm lại một câu trả lời

• Hỏi lại "cái này theo trường phái nào" — câu trả lời mơ hồ là dấu hiệu.
• Xin nguồn, rồi đi tra nguồn đó; đừng dừng ở chỗ nó đưa ra tên sách.
• Hỏi cùng một câu theo hai cách khác nhau, xem hai lần có khớp không.
• Hỏi thẳng "chỗ nào trong câu trả lời này chưa chắc" — thường nó sẽ chỉ ra.
• Đối chiếu với ít nhất một nguồn người viết trước khi dùng vào việc gì tốn tiền.

Một phép thử nhanh trước khi tin

1. Hỏi nó một điều bạn đã biết chắc trong lĩnh vực này.
2. Xem nó trả lời đúng tới đâu, và có thêm thắt gì không.
3. Hỏi tiếp một điều rất hẹp, kiểu chi tiết trong một cuốn sách cụ thể.
4. Nếu nó trả lời trôi chảy cả câu mà đáng lẽ phải nói không rõ thì bạn vừa học được một điều quan trọng về nó.
5. Làm phép thử này một lần thôi cũng đủ để đọc mọi câu trả lời sau bằng con mắt khác.

Dịch và thuật ngữ

• Nó dịch nhanh và mượt, nhưng hay chọn từ gần nghĩa thay vì giữ chữ gốc.
• Yêu cầu giữ nguyên chữ Hán-Việt và chú thích bên cạnh, thay vì dịch gộp.
• Hỏi xem một cụm có nhiều nghĩa không — phần này nó làm khá tốt.
• Đừng lấy bản dịch của máy làm trích dẫn trong ghi chép của mình.
• Trang này có bài riêng về đọc bản dịch khi mình không biết chữ Hán.

Hỏi thế nào cho được việc

1. Nói rõ bối cảnh: căn hộ hay nhà đất, ở vùng nào, nhà mấy người.
2. Nói rõ mình muốn gì: hiểu khái niệm, hay muốn lời khuyên cụ thể.
3. Yêu cầu nêu cả mặt ngược lại: "có ai nói khác không, và vì sao".
4. Yêu cầu tách phần chắc chắn khỏi phần quy ước.
5. Hỏi từng câu ngắn hơn là một câu dài gồm năm ý.

Đừng đưa những thứ này vào

• Số giấy tờ tuỳ thân, số tài khoản, mật khẩu — không có lý do gì phải đưa.
• Ảnh giấy tờ của người khác, kể cả người trong nhà.
• Chuyện riêng của người thứ ba mà họ chưa đồng ý.
• Ngày sinh đầy đủ thì cân nhắc — nó là thông tin định danh ở nhiều nơi.
• Xem như mình đang viết cho một người lạ, và giữ đúng mức đó.

Ba loại câu không nên hỏi máy

1. Câu về sức khoẻ — đi khám, và hỏi bác sĩ.
2. Câu về pháp lý, giấy tờ, thủ tục — hỏi cơ quan có thẩm quyền hoặc người làm nghề.
3. Câu về an toàn kết cấu, điện, gas — gọi thợ có chuyên môn.
4. Máy trả lời được không có nghĩa là nên tin ở ba nhóm này.
5. Dùng nó để soạn câu hỏi cho đúng người thì lại rất hợp.

Nội dung do máy viết trên các trang

• Ngày càng nhiều bài trên mạng do máy viết, và nhiều bài không ghi điều đó.
• Dấu hiệu quen thuộc: đủ ý, đủ đề mục, câu nào cũng cân đối, mà đọc xong không đọng gì.
• Không có ví dụ cụ thể, không có con số đo thật, không có chỗ nào tác giả nói "tôi chưa chắc".
• Nhiều bài khác nhau lặp lại cùng một khung — đó là dấu hiệu rõ nhất.
• Không phải cứ máy viết là sai, nhưng nó không thay được người đã làm việc đó thật.
• Ưu tiên nguồn có tên người chịu trách nhiệm khi chuyện quan trọng.

Dùng nó để soạn câu hỏi cho người thật

1. Kể bối cảnh của mình cho máy, rồi xin một danh sách câu nên hỏi.
2. Lọc lại danh sách đó, bỏ câu mình đã biết.
3. Mang danh sách đi hỏi thợ, hỏi người có nghề, hỏi cơ quan.
4. Ghi lại câu trả lời thật bên cạnh câu máy đoán — chỗ lệch nhau là chỗ học được.
5. Đây là cách dùng có ích nhất trong tất cả cách kể ở bài này.

Khi nó nói khác sách

• Sách có tác giả chịu trách nhiệm, máy trả lời thì không.
• Hỏi máy xem vì sao khác — nhiều khi nó nêu được lý do hợp lý.
• Nhưng khi chốt thì lấy nguồn người viết làm gốc, và ghi rõ nguồn đó.
• Chép câu trả lời của máy vào sổ học thì đánh dấu rõ là của máy.
• Vài năm sau đọc lại sẽ biết mình đã dựa vào cái gì.

Khi câu trả lời khiến mình lo

• Máy không biết hoàn cảnh của bạn và cũng không chịu trách nhiệm gì về nỗi lo nó tạo ra.
• Đừng hỏi đi hỏi lại cùng một câu — mỗi lần một câu chữ khác chỉ làm rối thêm.
• Đóng máy lại và nói chuyện với người mình tin.
• Nếu lo kéo dài và ảnh hưởng sinh hoạt thì nói chuyện với người có chuyên môn tâm lý.
• Một dòng chữ do máy sinh ra không phải một lời phán về đời bạn.

Với người mới tìm hiểu

• Nó là cái bản đồ tốt để biết nên đọc gì tiếp theo.
• Đừng dùng nó thay việc đọc — tóm tắt không cho cái mà đọc trọn một chương cho.
• Đừng dùng nó để quyết chuyện tốn tiền khi chưa hỏi thêm ai.
• Giữ thói quen hỏi "vì sao" với máy đúng như với người.
• Trang này có bài riêng về tra một thông tin ở đâu cho đáng tin.

Ba việc máy nào cũng không thay được

• Chuyện sức khoẻ thì đi khám.
• Hỏng hóc về điện, gas, nứt, dột — gọi thợ.
• Hạn giấy tờ, hợp đồng thì theo hạn.

Ba dòng trên lặp ở nhiều bài trong mục này, và lặp là cố ý.