Hỏi người trong nghề: đặt câu hỏi thế nào để nhận được câu trả lời dùng được
Gặp được người có nghề là cơ hội hiếm, mà phần lớn người hỏi lại tiêu nó bằng một câu quá rộng: "Anh chị cho em hỏi về phong thuỷ nhà ạ." Câu đó nhận về một câu trả lời cũng rộng đúng như vậy.
Bài này nói cách đặt câu hỏi để nhận được thứ dùng được — và cách nghe câu trả lời cho đúng, kể cả khi nó là "tôi không biết".
Chuẩn bị trước khi hỏi
Mười phút chuẩn bị đổi được cả chất lượng câu trả lời:
Viết câu hỏi ra giấy. Viết ra là lúc bạn phát hiện mình đang hỏi ba câu trong một.
Gom dữ kiện sẵn có — sơ đồ nhà, ảnh chụp, số đo, ngày tháng. Người trả lời không phải hỏi ngược lại từng thứ thì họ dùng thời gian vào việc khác.
Tự tra trước những gì tra được. Hỏi một thứ có sẵn trong sách nhập môn thì vừa mất lượt vừa làm người kia phải giảng lại từ đầu.
Xác định mình đang ở bước nào — đang tìm hiểu, đang cân nhắc, hay đã quyết và chỉ muốn kiểm lại. Nói ra điều này giúp người trả lời chọn đúng độ sâu.
Và biết mình muốn gì ở câu trả lời: một hướng đi, một con số, hay một lời khẳng định để yên tâm. Cái thứ ba thì nên tự nhận với mình trước.
Sáu kiểu câu hỏi cho ra câu trả lời dùng được
Câu hỏi có ngữ cảnh. "Nhà em ba tầng, hướng này, phòng ngủ ở tầng hai, em đang tính kê giường thế này" — dài hơn nhưng nhận về lời khuyên cho đúng nhà mình.
Câu hỏi về cách làm, không phải về kết luận. "Anh chị làm sao để đi tới kết luận đó ạ?" Đây là câu hỏi giá trị nhất trong cả bài, vì nó cho bạn thứ dùng lại được lần sau.
Câu hỏi về giới hạn. "Chỗ nào trong phần này là chắc chắn, chỗ nào còn tuỳ trường phái?" Người có nghề thích câu này; người không có nghề thì lúng túng.
Câu hỏi về việc phải làm. "Nếu chỉ làm được một việc thì nên làm việc nào trước?"
Câu hỏi về cái giá. "Việc này tốn khoảng bao nhiêu, mất bao lâu, có phải đục phá gì không?"
Câu hỏi ngược lại. "Trường hợp nào thì cách này không đúng?" Câu trả lời cho câu hỏi này nói rất nhiều về người đang nói chuyện với bạn.
Mấy kiểu hỏi nên tránh
Hỏi ba câu trong một. Người trả lời sẽ chọn câu dễ nhất và bỏ hai câu kia.
Hỏi dẫn dắt. "Em nghĩ kê giường thế này là ổn, anh chị thấy đúng không ạ?" — câu này gần như luôn nhận về một cái gật, vì bạn đã nói trước mình muốn nghe gì.
Giấu bớt tình huống thật vì ngại. Giấu chuyện nhà đang thấm, giấu chuyện ngân sách hạn hẹp — rồi nhận lời khuyên cho một tình huống không tồn tại.
Hỏi để tìm người đồng tình. Hỏi năm người tới khi có một người nói câu mình muốn nghe thì đó không phải đi hỏi, mà là đi tìm sự cho phép.
Và hỏi xong không hỏi lại chỗ chưa hiểu. Gật cho xong rồi về tra lại — trong khi người đó đang ngồi ngay đấy.
Nghe câu trả lời cho đúng
"Tôi không biết" là một câu trả lời tốt. Người dám nói câu đó thường đáng tin hơn hẳn người trả lời được mọi thứ. Ghi lại, rồi hỏi tiếp: "vậy ai trả lời được câu này ạ?"
"Còn tuỳ" thì hỏi tuỳ vào cái gì. Đây là chỗ tách câu trả lời thật với câu né: người có nghề kể ra được các yếu tố, người né thì dừng ở chữ "tuỳ".
Phân biệt phần mô tả với phần khuyên. "Hướng này là hướng tây" là mô tả. "Nên làm mái che" là khuyên. Cái thứ hai có thể tranh luận, cái thứ nhất thì không.
Để ý khi câu trả lời dẫn tới một khoản chi. Không có nghĩa là sai — nhưng lúc đó nên hỏi thêm về lựa chọn rẻ hơn và về việc không làm gì cả.
Và ghi lại ngay trong lúc nghe, kể cả chỉ vài từ khoá. Trí nhớ về một buổi nói chuyện phai rất nhanh, và cái phai trước là các điều kiện kèm theo.
Hỏi trong nhóm, hỏi trên mạng
Đặt tiêu đề cụ thể. "Kê giường phòng 3m x 3,5m có cửa sổ hướng tây" nhận được trả lời tốt hơn "nhờ tư vấn phong thuỷ".
Kèm ảnh và sơ đồ, và nói rõ đâu là hướng bắc.
Nói luôn mình đã tự tìm hiểu tới đâu. Nó tránh được năm câu trả lời lặp lại điều bạn đã biết.
Đừng hỏi cùng một câu ở năm nhóm cùng lúc — rồi bạn nhận năm câu trả lời trái nhau mà không biết ai dựa trên cơ sở nào.
Và quay lại kể kết quả. Việc này hiếm ai làm, mà nó là thứ duy nhất biến một nhóm hỏi đáp thành một kho kinh nghiệm thật.
Sau khi hỏi xong
Ghi lại thành ba dòng: ai nói, nói gì, dựa trên cơ sở nào.
Đánh dấu phần bạn chưa kiểm được, đừng ghi như thể đã chắc.
Hẹn với mình một mốc xem lại — vài tháng sau đọc lại xem điều gì đã xảy ra. Đây là cách duy nhất để tự biết mình nên tin ai tới đâu.
Và cảm ơn cho tử tế. Người trả lời tốt thường trả lời vì họ thích chia sẻ chứ không vì được gì; một lời cảm ơn cụ thể — "em đã làm theo và kết quả thế này" — đáng giá hơn mọi lời khen chung chung.
Ba điều gọn lại
Viết câu hỏi ra giấy trước — viết ra là lúc phát hiện mình đang hỏi ba câu trong một. Và gom sẵn sơ đồ, ảnh, số đo.
Câu hỏi giá trị nhất là "anh chị làm sao để đi tới kết luận đó", vì nó cho bạn thứ dùng lại được lần sau. Kèm câu "trường hợp nào thì cách này không đúng".
"Tôi không biết" là câu trả lời tốt, còn "còn tuỳ" thì phải hỏi tuỳ vào cái gì — đó là chỗ tách câu trả lời thật với câu né.