Nguồn cũ trên mạng: bài từ nhiều năm trước còn dùng được không
Tra một thông tin trên mạng, gặp một bài viết khá kỹ, đọc thấy hợp lý. Rồi một câu hỏi hiện lên: bài này viết từ khi nào?
Với nhiều chủ đề thì câu hỏi ấy không quan trọng. Với tra cứu thì nó quyết định bạn đang cầm một thông tin còn dùng được hay một bản ghi của thời khác.
Ba loại nội dung, ba cách đối xử
Loại gần như không cũ. Nội dung về khái niệm, về lịch sử, về cách một hệ thống vận hành. Một bài giải thích ngũ hành viết mười năm trước vẫn dùng được y như hôm nay.
Loại cũ dần. Nội dung có phần thực tiễn — cách làm, chỗ mua, giá tham khảo, công cụ nên dùng. Phần khung vẫn đúng, phần chi tiết thì trôi.
Loại cũ là hỏng. Thông tin gắn với quy định, thủ tục, mức phí, địa chỉ cơ quan, hoặc tính năng của một ứng dụng. Ở đây một bài cũ không chỉ vô ích mà còn dẫn bạn đi sai.
Việc đầu tiên khi đọc một bài không phải là đánh giá nó đúng hay sai, mà là xếp nó vào một trong ba loại này. Xếp xong thì biết cần soi ngày tới mức nào.
Tìm ngày đăng: mấy chỗ hay giấu
Nhiều trang cố ý không hiện ngày, vì bài không có ngày trông như luôn mới.
Mấy chỗ hay tìm thấy: ngay dưới tiêu đề hoặc cuối bài; trong phần bình luận — bình luận đầu tiên cho biết bài có trước thời điểm đó; trong đường dẫn, vì một số trang gắn năm tháng vào địa chỉ; và trong chính nội dung — một câu nhắc tới “năm nay” hay một sự kiện nào đó là mốc.
Nếu vẫn không ra, có một cách suy gián tiếp: xem những gì bài đó nhắc tới. Một bài hướng dẫn nhắc tới một ứng dụng đã ngừng hoạt động, hoặc một mức phí không còn đúng, thì tự nó đã nói lên tuổi của mình.
Bài được sửa im lặng
Đây là chỗ khó nhất, và nó ngày càng phổ biến.
Một bài cũ được cập nhật vài dòng rồi đổi ngày thành hôm nay — nhìn thì mới, nhưng phần lớn nội dung vẫn là của nhiều năm trước. Ngược lại cũng có: bài giữ nguyên ngày cũ nhưng nội dung đã bị sửa nhiều lần.
Dấu hiệu nhận ra: giọng văn không đều giữa các đoạn; một vài đoạn dùng số liệu mới trong khi các đoạn khác vẫn dùng cách nói cũ; hoặc phần bình luận bên dưới hỏi về những thứ không còn trong bài.
Gặp bài như vậy thì đừng bỏ hẳn — chỉ cần tin từng đoạn ở mức khác nhau, và với đoạn chứa con số hoặc thủ tục thì đi kiểm ở nguồn gốc.
Liên kết chết và ảnh mất
Một bài nhiều năm tuổi thường có mấy đường dẫn không còn mở được, và mấy chỗ ảnh chỉ còn cái khung trống.
Điều này không làm bài sai, nhưng nó nói một điều: bài không được ai chăm nữa. Và nội dung không ai chăm thì các phần dễ trôi — số liệu, thủ tục, tên gọi — gần như chắc chắn đã trôi.
Với bài dẫn nguồn mà nguồn đã chết, bạn mất luôn khả năng kiểm. Lúc đó phần dẫn nguồn trở thành trang trí, và nên đọc bài như một bài không có nguồn.
Bài đăng lại: cùng một nội dung, nhiều ngày khác nhau
Tình huống rất hay gặp khi tra cứu: bạn thấy cùng một đoạn văn ở năm trang, mỗi trang một ngày đăng.
Điều đáng nhớ: ngày trên trang bạn đang đọc không phải ngày nội dung đó ra đời. Nó chỉ là ngày trang đó đăng lại.
Cách lần về gốc: tìm bản có ngày sớm nhất, hoặc tìm bản có chi tiết đầy đủ nhất — bản đăng lại thường bị cắt bớt. Và nếu cả năm bản đều không có nguồn thì bạn đang đứng trước một nội dung lưu truyền chứ không phải một nguồn, dù nó xuất hiện ở bao nhiêu nơi.
Số lượng nơi đăng không nói gì về độ tin cậy. Một câu sai được chép năm trăm lần vẫn là một câu sai.
Ghi nguồn cho chính mình
Khi lưu một thông tin để dùng về sau, ghi bốn thứ: nội dung cần nhớ, lấy từ đâu, ngày đăng nếu tìm được, và ngày bạn đọc.
Dòng cuối là dòng hay bị bỏ mà lại hữu ích nhất — vì trang kia có thể đổi hoặc biến mất, còn ngày bạn đọc thì cố định. Sau này khi thấy nội dung khác đi, bạn biết ngay là nó đã đổi chứ không phải mình nhớ nhầm.
Với thông tin quan trọng thì chụp lại màn hình. Đó là bản sao duy nhất bạn chắc chắn giữ được.
Khi không xác định được ngày
Sẽ có những bài không cách nào biết tuổi. Lúc đó cách xử gọn:
Nếu nội dung thuộc loại không cũ — khái niệm, lịch sử — thì dùng bình thường, chỉ cần đối chiếu thêm một nguồn.
Nếu thuộc loại cũ dần thì dùng phần khung, bỏ phần chi tiết.
Nếu thuộc loại cũ là hỏng — quy định, thủ tục, mức phí — thì đừng dùng, và đi thẳng tới nguồn chính thức. Với nhóm này thì một bài không rõ tuổi là một bài không dùng được, dù viết hay tới đâu.
Ba điều gọn lại
Một, xếp bài vào ba loại trước khi đánh giá đúng sai: loại không cũ, loại cũ dần, và loại cũ là hỏng — nhóm gắn với quy định, thủ tục, mức phí.
Hai, ngày trên trang bạn đang đọc không phải ngày nội dung ra đời. Nó chỉ là ngày trang đó đăng, và một nội dung có thể đã đi qua nhiều nơi.
Ba, khi lưu lại thì ghi cả ngày bạn đọc — trang kia có thể đổi hoặc biến mất, còn ngày ấy thì cố định.