Kiểm chứng một câu trích trên mạng: năm bước lần về nguồn
Bạn gặp một câu trích dẫn trên mạng: "sách cổ có nói...", "theo kinh điển...", kèm một kết luận nghe rất dứt khoát. Câu đó có thể đúng, có thể là diễn giải, có thể là bịa hoàn toàn. Bài này bày cách lần về nguồn — một kỹ năng dùng được cho mọi chủ đề, không riêng gì phong thuỷ.
Bước 1: tách câu trích khỏi lời diễn giải
Đầu tiên, xác định chính xác phần nào được cho là nguyên văn và phần nào là lời người viết. Nhiều bài trộn hai thứ vào một đoạn khiến người đọc tưởng cả đoạn đều là trích dẫn.
Dấu hiệu: phần nguyên văn thường ngắn, có giọng văn khác hẳn phần còn lại, và thường có từ Hán Việt. Phần diễn giải thì trôi chảy hơn và mang kết luận.
Mấu chốt: kết luận thường nằm ở phần diễn giải, không nằm ở phần trích. Tức là nguyên văn có thể có thật, mà điều người ta suy ra từ nó lại là chuyện khác.
Bước 2: hỏi bốn thông tin tối thiểu
Một dẫn nguồn dùng được cần có: tên sách, tác giả hoặc người biên soạn, phần hoặc chương, và bản dịch nào nếu đó là sách dịch.
Thiếu thông tin thứ tư là chỗ hay bị bỏ qua nhất mà lại quan trọng nhất với sách dịch: hai bản dịch của cùng một câu có thể cho hai nghĩa rất khác. Nên "sách X có nói" chưa đủ; phải là "sách X, bản dịch của ai, in năm nào".
Nếu bài viết không có bốn thông tin này, bạn chưa có gì để lần theo — và đó cũng đã là một thông tin về độ tin cậy của bài.
Bước 3: tìm cùng câu đó ở nơi khác
Gõ nguyên văn câu trích vào công cụ tìm kiếm, để trong ngoặc kép. Ba kết quả có thể xảy ra:
Ra nhiều nguồn độc lập, nội dung khớp nhau. Dấu hiệu tốt, nhưng chưa đủ — xem kỹ chúng có thật sự độc lập không hay chỉ chép lại của nhau.
Ra rất nhiều trang nhưng chữ giống hệt nhau tới từng dấu phẩy. Đây là dấu hiệu của một nguồn duy nhất được chép lại hàng loạt. Số lượng trang không làm câu đó đúng hơn.
Không ra gì cả. Với một câu được cho là kinh điển thì việc không tìm thấy ở đâu khác là điều đáng chú ý.
Mẹo nhỏ: thử tìm bằng một cụm ngắn ở giữa câu thay vì cả câu, vì các bản chép thường lệch nhau ở đầu và cuối.
Bước 4: tìm bản gốc hoặc bản dịch có thể tra
Đây là bước tốn công nhất nhưng cũng là bước cho câu trả lời thật. Vài chỗ đáng thử:
Thư viện. Nhiều thư viện lớn có mục lục tra được trực tuyến, và có phòng đọc cho sách chuyên đề. Đây là nguồn bị đánh giá thấp nhất trong thời đại tìm kiếm trên mạng.
Các kho số hoá thư tịch cổ. Nhiều bộ sách xưa đã được số hoá và tra được; chất lượng và phạm vi thì tuỳ nơi.
Bản in có chú thích. Một bản in nghiêm túc thường có chú thích cho biết câu nào lấy từ đâu, và đó là đường dẫn rất tốt.
Hỏi người có chuyên môn — người nghiên cứu Hán Nôm, người dạy về văn hoá cổ. Một câu hỏi cụ thể kèm đủ bốn thông tin ở bước hai thường được trả lời thiện chí.
Bước 5: kiểm phần suy ra
Giả sử câu trích là thật. Vẫn còn một khoảng cách nữa cần kiểm: từ câu đó tới kết luận mà người viết đưa ra.
Ba chỗ hay đứt đoạn:
- Câu nói về bối cảnh khác. Một câu viết cho kiến trúc cung điện hoặc cho nhà ở nông thôn nhiều thế kỷ trước, đem áp thẳng vào căn hộ chung cư hôm nay thì phần áp dụng là suy luận của người viết, không phải nội dung của sách.
- Câu mô tả bị đọc thành câu quy định. Sách mô tả người xưa thường làm thế này, người viết đổi thành phải làm thế này.
- Một trường hợp bị mở rộng thành quy tắc chung.
Khi thấy ba chỗ này, cách nói công bằng là: câu trích có thể đúng, còn kết luận thì là diễn giải — và diễn giải thì có thể bàn được.
Ảnh chụp trang sách: đọc cho kỹ
Một cách dẫn nguồn ngày càng phổ biến là chụp ảnh trang sách rồi đăng kèm. Nhìn thì rất thuyết phục, nhưng vẫn cần đọc kỹ mấy điểm.
Ảnh có thấy được tên sách không. Một trang sách chụp cận, không thấy tiêu đề chạy ở đầu trang và không thấy số trang, thì nó có thể là bất cứ cuốn nào.
Phần được tô đậm hay khoanh tròn. Chú ý đọc cả đoạn xung quanh, không chỉ đọc phần được đánh dấu. Rất nhiều câu đổi nghĩa khi đọc đủ câu trước và câu sau.
Trang có bị cắt không. Nếu mép trên hoặc mép dưới bị cắt gọn thì có thể đã mất một mệnh đề quan trọng, thường là mệnh đề nêu điều kiện.
Cách xử tốt nhất khi gặp ảnh trang sách: hỏi xin thêm ảnh trang bìa và trang bản quyền. Người dẫn nguồn ngay thẳng sẽ chụp thêm mà không phàn nàn.
Khi hai nguồn đáng tin nói ngược nhau
Chuyện này xảy ra thường xuyên trong lĩnh vực này, và nó không có nghĩa là một bên bịa.
Ba nguyên nhân hay gặp: hai bên theo hai trường phái khác nhau vốn đã lệch nhau từ gốc; hai bên dùng cùng một chữ với hai nghĩa; hoặc hai bên viết cho hai bối cảnh khác nhau — một bên nói về nhà ở, một bên nói về mộ phần chẳng hạn.
Việc nên làm không phải chọn bên nào đúng mà là ghi lại cả hai kèm xuất xứ. Một ghi chú dạng "hệ A nói thế này, hệ B nói thế kia, hai bên khác nhau ở chỗ này" có giá trị hơn nhiều so với một kết luận giả vờ dứt khoát.
Và khi ai đó khẳng định chỉ có một cách hiểu đúng duy nhất trong khi các nguồn thật sự lệch nhau, đó là thông tin về người nói chứ không phải về chủ đề.
Dấu hiệu một câu trích đáng ngờ
- Nguồn được ghi rất mơ hồ: "sách cổ", "kinh điển", "người xưa có nói".
- Câu trích nói đúng y điều người viết đang muốn bán.
- Ngôn ngữ trong câu trích dùng khái niệm chỉ mới xuất hiện gần đây.
- Con số trong câu trích quá tròn trịa và quá tiện cho lập luận.
- Không nguồn nào ngoài nội dung bán hàng nhắc tới câu đó.
Khi bạn không lần ra được
Chuyện này bình thường, nhất là với thư tịch cổ. Cách ghi nhận trung thực là: "tôi không xác minh được câu này" — chứ không phải "câu này sai" và cũng không phải "chắc là đúng".
Và trong lúc chưa xác minh được, đừng dùng câu đó làm căn cứ cho một quyết định tốn kém hoặc một quyết định khó đảo ngược.
Ghi lại để lần sau khỏi tra lại
Nếu bạn tra nhiều, hãy giữ một ghi chú đơn giản cho mỗi câu đã kiểm: câu trích, nguồn tìm được, kết quả kiểm, và ngày kiểm. Vài chục dòng như vậy là bạn có một bộ tra cứu riêng đáng tin hơn hầu hết thứ tìm thấy trên mạng.
Ghi cả những câu không xác minh được — chúng có giá trị ngang những câu xác minh được, vì lần sau gặp lại bạn không phải tra từ đầu.
Tóm lại
Tách câu trích khỏi lời diễn giải, vì kết luận thường nằm ở phần diễn giải. Hỏi bốn thông tin: tên sách, tác giả, chương phần, và bản dịch nào. Tìm cùng câu đó ở nơi khác và xem các nguồn có thật sự độc lập không.
Rồi kiểm khoảng cách từ câu trích tới kết luận. Không lần ra được thì ghi nhận là chưa xác minh được, và đừng dùng nó làm căn cứ cho quyết định tốn kém.