Tra ngày giờ: vì sao các nguồn không khớp

Tra một ngày tốt xấu nghe đơn giản: mở lịch, xem dòng ghi chú, xong. Nhưng nếu tra ở ba nơi thì rất có thể ra ba kết quả khác nhau — và đó không phải vì có nơi làm ẩu.

Bài này giải thích các lớp thông tin trong một ngày âm lịch, và vì sao chúng không thống nhất.

Một ngày mang nhiều lớp thông tin

Ngày dương lịch — theo lịch Gregory, thống nhất toàn thế giới.

Ngày âm lịch — ngày mấy, tháng mấy, năm can chi gì. Lịch âm Việt Nam tính theo múi giờ Việt Nam, và điều này đôi khi làm nó lệch một ngày so với lịch Trung Quốc.

Can chi của ngày — mỗi ngày cũng có can chi riêng, chạy vòng sáu mươi ngày, độc lập với tháng và năm.

Tiết khí — hai mươi tư tiết trong năm, tính theo vị trí mặt trời, nên nó bám theo dương lịch chứ không theo âm lịch. Lập xuân, Thanh minh, Đông chí thuộc nhóm này.

Trực và sao — các hệ phân loại ngày. Có hệ mười hai trực, có hệ nhị thập bát tú, có các bảng sao tốt sao xấu. Đây là lớp mà các nguồn khác nhau nhiều nhất.

Ngày kiêng theo lệ dân gian — tam nương, nguyệt kỵ, sát chủ. Mỗi vùng có lệ riêng và không phải nơi nào cũng kiêng như nhau.

Vì sao các nguồn không khớp nhau

Mấy lý do cụ thể:

Múi giờ. Việt Nam và Trung Quốc lệch một giờ, nên một sự kiện thiên văn xảy ra gần nửa đêm có thể rơi vào hai ngày khác nhau ở hai nước. Đây là lý do Tết Việt và Tết Trung đôi khi lệch một ngày. Lịch in ở Việt Nam và bảng tra dịch từ nguồn Trung Quốc có thể lệch từ đây.

Ngày bắt đầu lúc nào. Có hệ tính ngày mới bắt đầu từ giờ Tý, tức là 23 giờ đêm hôm trước; hệ khác lấy mốc 0 giờ. Người sinh trong khoảng 23h–24h thì hai hệ cho hai ngày can chi khác nhau — và mọi thứ tính từ đó lệch theo.

Nhiều hệ chọn ngày cùng tồn tại. Trực, sao, ngũ hành ngày, cung phi của người làm việc — các hệ này độc lập, và một ngày tốt theo hệ này có thể xấu theo hệ kia. Không có hệ nào được coi là chuẩn chính thức.

Ứng dụng và trang web chép lại nhau. Nhiều nguồn trên mạng lấy dữ liệu từ một bảng có sẵn mà không ghi nguồn, nên sai sót lan theo.

Dùng bảng tra thế nào cho tỉnh

Xem nguồn nói rõ theo hệ nào không. Bảng tử tế ghi rõ; bảng chỉ in "ngày này tốt" mà không nói theo hệ gì thì không kiểm chứng được.

Dùng một nguồn cho một việc. Tra ba nơi rồi ghép phần tốt của cả ba là tự lừa mình — và cũng khiến chẳng ngày nào đủ tốt nếu ghép phần xấu.

Chú ý mốc giờ. Với người sinh sát nửa đêm, hoặc với việc định làm vào đêm khuya, mốc 23h hay 0h tạo ra khác biệt thật.

Kiểm ngày dương tương ứng. Lỗi hay gặp nhất là tra nhầm ngày — nhất là với tháng nhuận âm lịch.

Nhớ rằng tiết khí bám dương lịch. Thanh minh rơi vào khoảng đầu tháng Tư dương lịch hằng năm, không phải một ngày âm cố định.

Giới hạn cần nói rõ

Đây là phần một thư viện tra cứu nên nói thẳng:

Các hệ chọn ngày là quy ước, không phải phép đo. Chúng là sản phẩm của truyền thống lâu đời, có logic nội tại riêng, nhưng không có cách nào kiểm chứng kết quả một cách khách quan.

Chúng mâu thuẫn nhau — và điều đó tự nó cho thấy chúng phản ánh các dòng truyền thừa khác nhau chứ không phản ánh một quy luật chung.

Không có nghiên cứu nào cho thấy việc chọn ngày ảnh hưởng tới kết quả công việc.

Nói vậy không phải để bác bỏ. Chọn ngày cho một việc trọng đại là một nếp văn hoá có ý nghĩa: nó tạo cảm giác chuẩn bị chu đáo, tạo một mốc để cả nhà thống nhất, và nhiều người thấy yên tâm hơn. Giá trị đó là thật, chỉ khác loại với giá trị của một phép đo.

Mấy chỗ nên cảnh giác

Dịch vụ chọn ngày giá cao kèm lời cảnh báo nặng. "Ngày anh định làm là ngày đại kỵ, làm là gặp hoạ." Đây là gây lo để bán.

Chọn ngày kèm bán vật phẩm. Xem xong rồi nói phải mua thêm mới đủ — mô hình bán thêm quen thuộc.

Ngày tốt duy nhất trong tháng, và nó rất gấp. Sức ép thời gian là dấu hiệu.

Chi phí "cúng giải" cho ngày đã trót làm. Việc đã xong rồi mà vẫn phải chi thêm thì đó là bán hàng dựa trên hối tiếc.

Khi chọn ngày va vào việc thật

Đây là ranh giới quan trọng nhất:

Không hoãn khám chữa bệnh vì ngày. Không có ngoại lệ. Bệnh không chờ lịch.

Không hoãn việc có thời hạn pháp lý — đăng ký khai sinh, nộp hồ sơ, hạn hợp đồng. Chậm thì phát sinh thủ tục thật.

Không hoãn việc sửa chữa liên quan an toàn — điện hở, mái dột, tường nứt, bình gas rò. Chờ ngày trong khi có nguy hiểm là đánh đổi sai.

Không để việc chọn ngày đội chi phí lên nhiều. Dời lịch thợ, dời lịch thuê xe, dời ngày cưới đã đặt cọc — đều là tiền thật.

Với những việc không gấp — tân gia, khai trương, mở hàng đầu năm — thì chọn ngày theo nếp nhà là chuyện đẹp và không tốn gì thêm.

Giờ trong ngày — lớp hay bị bỏ qua

Ngoài ngày, nhiều việc còn tra cả giờ. Đây là lớp có mấy chi tiết kỹ thuật riêng:

Mười hai giờ can chi, mỗi giờ hai tiếng. Giờ Tý là 23h–1h, tức nó vắt qua nửa đêm — và đó chính là lý do có hai hệ về mốc ngày mới.

Giờ trong bảng cổ là giờ mặt trời địa phương, tính theo vị trí mặt trời tại nơi đó. Giờ đồng hồ hiện nay là giờ múi, thống nhất cho cả nước. Hai thứ này lệch nhau tuỳ kinh độ nơi bạn ở — chênh có thể tới vài chục phút giữa hai đầu đất nước.

Với người tra giờ sinh sát ranh giới giữa hai giờ can chi, điều này có ý nghĩa thật. Có hệ hiệu chỉnh theo kinh độ, có hệ không.

Giờ ghi trên giấy khai sinh thường là giờ người nhà nhớ hoặc giờ ghi lại ở bệnh viện, và độ chính xác không cao — nhất là với người sinh trước đây. Đây là giới hạn của dữ liệu đầu vào, không phải của phương pháp.

Tháng nhuận — chỗ sai nhiều nhất khi tra

Lịch âm có tháng nhuận, nghĩa là có năm xuất hiện hai lần cùng một tháng. Ba điều hay gây nhầm:

Ngày giỗ rơi vào tháng nhuận — các gia đình xử lý khác nhau: có nhà làm tháng chính, có nhà làm tháng nhuận, có nhà làm cả hai. Không có quy định chung; theo nếp nhà mình là được.

Tra ngày trong tháng nhuận — phải chọn đúng tháng chính hay tháng nhuận trong công cụ tra, chọn nhầm là lệch cả tháng.

Quy đổi ngày sinh của người lớn tuổi — người sinh trong tháng nhuận mà giấy tờ chỉ ghi ngày âm không ghi rõ nhuận hay không thì có hai ngày dương tương ứng.

Tóm lại

Một ngày mang nhiều lớp thông tin độc lập nhau: âm lịch, can chi ngày, tiết khí, trực và sao, lệ kiêng dân gian. Các nguồn không khớp nhau vì múi giờ khác, vì mốc ngày mới là 23h hay 0h, và vì nhiều hệ chọn ngày cùng tồn tại mà không hệ nào là chuẩn chính thức — nên tra ba nơi ra ba kết quả là bình thường. Dùng một nguồn cho một việc, và xem nguồn đó có nói rõ theo hệ nào không. Giá trị của việc chọn ngày là giá trị văn hoá và tinh thần, khác loại với một phép đo. Và tuyệt đối không hoãn khám bệnh, việc có thời hạn pháp lý, hay sửa chữa liên quan an toàn vì ngày.